Μια ιστορική απόφαση από το Συμβούλιο της Επικρατείας φέρνει ελπίδα σε χιλιάδες συνταξιούχους που βρέθηκαν αντιμέτωποι με την απαίτηση να επιστρέψουν ποσά που έλαβαν από λάθος – χωρίς δική τους υπαιτιότητα. Η απόφαση αυτή φέρνει καίριες ανατροπές και βάζει επιτέλους φρένο σε ένα μακροχρόνιο και εξοντωτικό πρόβλημα.
Σύμφωνα με την κρίσιμη απόφαση υπ’ αριθμ. Α7μ 2137/2024, το ανώτατο δικαστήριο της χώρας ξεκαθάρισε πως σε περιπτώσεις όπου οι καταβολές έγιναν από διοικητικό λάθος και ο ασφαλισμένος ενήργησε με καλή πίστη, δεν μπορεί να ζητηθεί η επιστροφή των χρημάτων. Μιλάμε για καταβολές επιδομάτων, συντάξεων ή άλλων παροχών που δεν οφείλονταν, αλλά καταβλήθηκαν δίχως να το επιδιώξει ή να το αντιληφθεί ο δικαιούχος.
Όχι Άλλες “Τυφλές” Απαιτήσεις Επιστροφών
Η απόφαση εκδόθηκε στο πλαίσιο πιλοτικής δίκης – δηλαδή διαδικασίας που έχει στόχο να δώσει λύση σε πλήθος παρόμοιων περιπτώσεων. Και η απήχησή της είναι τεράστια. Με τη νέα αυτή ερμηνεία, ο ΕΦΚΑ δεν έχει πλέον το ελεύθερο να αξιώνει επιστροφές σε κάθε περίπτωση λάθους ή καθυστέρησης χωρίς να εξετάζει τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά κάθε υπόθεσης.
Το Ανώτατο Δικαστήριο επισημαίνει πως δεν είναι νόμιμη η επιστροφή αχρεωστήτως καταβληθέντων παροχών όταν υπάρχει καλόπιστη συμπεριφορά του πολίτη και, επιπλέον, όταν κάτι τέτοιο απειλεί την οικονομική του επιβίωση. Δηλαδή, αν κάποιος έλαβε επιπλέον σύνταξη χωρίς να το καταλάβει και τα χρήματα αυτά έγιναν κομμάτι της καθημερινής του επιβίωσης, δεν μπορεί η Πολιτεία να του τα ζητήσει πίσω χωρίς δεύτερη σκέψη.
Η Αρχή της Χρηστής Διοίκησης στο Προσκήνιο
Πέρα από τη νομική ερμηνεία, η απόφαση αγγίζει και ένα βαθύτερο θεσμικό ζήτημα: την ευθύνη του κράτους απέναντι στον πολίτη. Το ΣτΕ υπογραμμίζει πως η απαίτηση επιστροφής ποσών σε περιπτώσεις όπου ο πολίτης δεν φέρει καμία ευθύνη, συνιστά παραβίαση της αρχής της χρηστής διοίκησης. Με απλά λόγια, δεν γίνεται το λάθος του κράτους να τιμωρεί τον πολίτη.
Πολλές τέτοιες περιπτώσεις αφορούν ανθρώπους που έλαβαν, για παράδειγμα, μεγαλύτερη σύνταξη λόγω λανθασμένου υπολογισμού ή καθυστερημένη αναπροσαρμογή. Όταν αυτές οι καταβολές διαρκούν για μεγάλο διάστημα και ξαφνικά το κράτος απαιτεί αναδρομική επιστροφή χιλιάδων ευρώ, δημιουργείται μια οικονομική και ψυχολογική ασφυξία – που τώρα πλέον, μπορεί να θεωρείται παράνομη.
Τι Σημαίνει στην Πράξη για τους Συνταξιούχους
Με βάση τη νέα αυτή απόφαση, κάθε απαίτηση επιστροφής θα πρέπει να αξιολογείται ξεχωριστά. Δεν αρκεί μόνο η διαπίστωση ότι τα χρήματα δόθηκαν «κατά λάθος». Πλέον, πρέπει να εξεταστεί αν ο πολίτης ενήργησε εν γνώσει του ή καλόπιστα, και αν η επιστροφή των χρημάτων θα έχει σοβαρές επιπτώσεις στην αξιοπρεπή του διαβίωση.
Ο ΕΦΚΑ διατηρεί μεν – βάσει του νόμου – το δικαίωμα να ζητά την επιστροφή αχρεωστήτως καταβληθέντων ποσών μέσα σε διάστημα έως και 20 ετών, ωστόσο πλέον τίθεται όριο. Δεν μπορεί να το κάνει αδιακρίτως, χωρίς τεκμηρίωση και χωρίς να λαμβάνονται υπόψη οι ανθρώπινες και οικονομικές διαστάσεις.
Ένα Νέο Δεδικασμένο για Χιλιάδες Περιπτώσεις
Η σημασία της απόφασης ξεπερνά την ατομική περίπτωση. Δημιουργεί δεδικασμένο – δηλαδή ένα νομικό προηγούμενο που μπορεί να επικαλεστούν χιλιάδες άλλοι συνταξιούχοι που βρίσκονται σε παρόμοια θέση. Είναι μια θεσμική τομή που περιορίζει τις αυθαιρεσίες και ενισχύει τη νομική προστασία των πολιτών από αδικαιολόγητες απαιτήσεις.
Δεν είναι σπάνιο να διαπιστώνεται, εκ των υστέρων, κάποιο λάθος στις καταβολές. Όμως μέχρι σήμερα, ακόμα και αν ο πολίτης δεν είχε καμία ευθύνη, καλούνταν να «πληρώσει το μάρμαρο». Τώρα, η κατάσταση αλλάζει ριζικά.
Το Μήνυμα Είναι Ξεκάθαρο: Η Πολιτεία Πρέπει να Σέβεται τον Πολίτη
Το ανώτατο δικαστήριο έστειλε ένα ξεκάθαρο μήνυμα: Το κοινωνικό κράτος δεν μπορεί να λειτουργεί σαν «εισπρακτική εταιρεία». Όταν το λάθος προέρχεται από τη διοίκηση και ο πολίτης δεν είχε δόλο ή πρόθεση εξαπάτησης, δεν είναι δυνατόν να μετακυλίεται σε εκείνον το κόστος.
Η εξέλιξη αυτή φέρνει ανακούφιση, ειδικά σε ανθρώπους τρίτης ηλικίας που, ενώ έχουν δουλέψει μια ζωή, κινδυνεύουν να χάσουν την ηρεμία τους εξαιτίας γραφειοκρατικών σφαλμάτων. Και πλέον, έχουν και τη Δικαιοσύνη με το μέρος τους.
