Τα τελευταία χρόνια, όλο και περισσότεροι πολίτες στην Ελλάδα σπεύδουν να αποποιηθούν την κληρονομιά που τους αφήνουν οι συγγενείς τους. Ο λόγος δεν είναι η αδιαφορία απέναντι σε ακίνητα ή περιουσιακά στοιχεία, αλλά το δυσβάσταχτο βάρος των χρεών που συχνά συνοδεύουν τις κληροδοσίες. Δάνεια, φορολογικές υποχρεώσεις και οικονομικές εκκρεμότητες μεταφέρονται αυτόματα στον κληρονόμο, δημιουργώντας μια παγίδα που τον αναγκάζει να πει «όχι» σε κάτι που υπό άλλες συνθήκες θα έπρεπε να είναι προνόμιο.
Το υπουργείο Δικαιοσύνης, βλέποντας τη μαζική αύξηση στις αποποιήσεις κληρονομιών, αποφάσισε να ανοίξει τον φάκελο του κληρονομικού δικαίου. Μια ειδική επιτροπή έχει ξεκινήσει ήδη τις εργασίες της, προτείνοντας σημαντικές αλλαγές που υπόσχονται να αλλάξουν το τοπίο. Στόχος δεν είναι άλλος από το να προστατευτούν οι πολίτες από χρέη που δεν δημιούργησαν οι ίδιοι και να καταστεί η αποδοχή μιας κληρονομιάς μια θετική και ασφαλής διαδικασία.
Ο πυρήνας της μεταρρύθμισης: Δύο ξεχωριστές περιουσίες
Η πιο καθοριστική τομή που προτείνεται είναι ο διαχωρισμός της περιουσίας του αποθανόντος από εκείνη του κληρονόμου. Με απλά λόγια, το σπίτι, η γη ή η επιχείρηση που αφήνει πίσω του κάποιος, μαζί με τα τυχόν χρέη τους, αντιμετωπίζονται ως ξεχωριστό «πακέτο» και δεν αναμειγνύονται με τα προσωπικά οικονομικά του κληρονόμου. Έτσι, ο τελευταίος δεν κινδυνεύει να φορτωθεί με τραπεζικά δάνεια ή οφειλές που δεν του ανήκαν εξαρχής.
Αυτή η κίνηση θεωρείται καθοριστική, αφού δίνει το πράσινο φως στους πολίτες να αποδέχονται μια κληρονομιά χωρίς τον φόβο ότι θα χάσουν τα δικά τους περιουσιακά στοιχεία ή ότι θα βρεθούν αντιμέτωποι με τράπεζες και εφορία για χρέη τρίτων.
Ο ρόλος του εκκαθαριστή
Ένα ακόμη σημαντικό στοιχείο της πρότασης αφορά την εκκαθάριση της κληρονομιάς όταν υπάρχουν χρέη. Σχεδιάζεται να ορίζεται ένας εκκαθαριστής, ο οποίος θα έχει ως αποστολή να ξεκαθαρίσει τον οικονομικό φάκελο του αποθανόντος. Αυτό σημαίνει ότι πρώτα θα ικανοποιεί τις απαιτήσεις των πιστωτών –είτε πρόκειται για τράπεζες, είτε για Δημόσιο, είτε για ιδιώτες– και μόνο το καθαρό υπόλοιπο θα περνά στα χέρια των κληρονόμων.
Το ανοιχτό ερώτημα παραμένει ποιοι θα μπορούν να αναλάβουν αυτόν τον ρόλο: θα είναι αποκλειστικά δικηγόροι ή θα δοθεί η δυνατότητα και σε συμβολαιογράφους να λειτουργούν ως εκκαθαριστές; Η απάντηση σε αυτό θα καθορίσει σε μεγάλο βαθμό την πρακτική εφαρμογή του νέου πλαισίου.
Παραδείγματα που αλλάζουν τα δεδομένα
Για να γίνει πιο κατανοητή η νέα λογική, η επιτροπή έχει παρουσιάσει χαρακτηριστικά σενάρια:
Περίπτωση 1: Ένας πολίτης κληρονομεί ένα ακίνητο, το οποίο όμως «κουβαλά» και ένα σημαντικό δάνειο. Με το νέο σύστημα, ο εκκαθαριστής θα χρησιμοποιήσει πρώτα την αξία του ακινήτου για να ξεπληρώσει το δάνειο. Αν απομείνει υπόλοιπο, αυτό θα αποδοθεί στον κληρονόμο. Αν όχι, ο ίδιος δεν θα επιβαρυνθεί προσωπικά ούτε με ένα ευρώ.
Περίπτωση 2: Ένας άλλος κληρονομεί μερίδιο από οικογενειακή επιχείρηση που έχει χρέη προς το Δημόσιο. Ο εκκαθαριστής αναλαμβάνει να ρυθμίσει και να καλύψει αυτές τις οφειλές με τα περιουσιακά στοιχεία της επιχείρησης. Εφόσον δεν μείνει τίποτα, ο κληρονόμος απλώς δεν αποκτά περιουσία – αλλά δεν χάνει και τα δικά του χρήματα.
Σε αμφότερες τις περιπτώσεις, το πλεονέκτημα είναι ξεκάθαρο: οι πολίτες δεν μετατρέπονται σε ομήρους ξένων χρεών.
Γιατί είναι αναγκαία αυτή η αλλαγή
Η μαζική άρνηση κληρονομιών τα τελευταία χρόνια δεν είναι τυχαία. Μεγάλος αριθμός ακινήτων και επιχειρήσεων που θα μπορούσαν να περάσουν στα χέρια των επόμενων γενεών, καταλήγουν ουσιαστικά στο πουθενά, επειδή οι κληρονόμοι φοβούνται να μπλέξουν με δανειστές. Το αποτέλεσμα; Οικονομική ακινησία και απώλεια περιουσιακών στοιχείων που υπό άλλες συνθήκες θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν.
Η μεταρρύθμιση έρχεται να σπάσει αυτόν τον φαύλο κύκλο, προστατεύοντας τους πολίτες και ενισχύοντας την κυκλοφορία της περιουσίας μέσα στην κοινωνία και την οικονομία.
Το βλέμμα στραμμένο στο μέλλον
Αν οι ρυθμίσεις αυτές περάσουν και τεθούν σε ισχύ, θα αλλάξουν ριζικά τον τρόπο που αντιμετωπίζουμε την κληρονομιά στην Ελλάδα. Οι πολίτες θα μπορούν να αποδέχονται την περιουσία των συγγενών τους με λιγότερο άγχος και χωρίς τον φόβο ότι θα παρασυρθούν σε έναν κυκεώνα χρεών.
Ωστόσο, πολλά θα κριθούν από τις λεπτομέρειες εφαρμογής: πώς θα λειτουργεί πρακτικά ο εκκαθαριστής, ποιος θα καλύπτει τα κόστη της διαδικασίας και πόσο γρήγορα θα ολοκληρώνεται η εκκαθάριση. Αυτά είναι ζητήματα που η επιτροπή καλείται να οριστικοποιήσει το επόμενο διάστημα.
Ένα είναι σίγουρο: αν οι αλλαγές προχωρήσουν, η αποποίηση κληρονομιάς ίσως πάψει να αποτελεί μαζικό φαινόμενο και η φράση «κληρονομιά με χρέη» να μην τρομάζει πια τους Έλληνες πολίτες.
