Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ) επαναφέρει στο προσκήνιο ένα ζήτημα που πολλοί πολίτες θεωρούν ξεπερασμένο στην εποχή των ηλεκτρονικών συναλλαγών: την ανάγκη διατήρησης μετρητών στο σπίτι. Σε πρόσφατη μελέτη της, η ΕΚΤ τονίζει ότι κάθε νοικοκυριό της Ευρωζώνης θα πρέπει να έχει στην άκρη ένα ποσό που να καλύπτει βασικές ανάγκες για τουλάχιστον τρεις ημέρες. Ο λόγος, όπως εξηγεί, είναι η διασφάλιση ενός «δικτύου ασφαλείας» απέναντι σε απρόβλεπτες διαταραχές που μπορούν να πλήξουν τα συστήματα πληρωμών.
Ο ρόλος του φυσικού χρήματος σε μια ψηφιακή εποχή
Αν και η χρήση καρτών, εφαρμογών και ανέπαφων πληρωμών έχει εκτοξευθεί την τελευταία δεκαετία, το μετρητό εξακολουθεί να έχει κρίσιμη σημασία σε περιόδους αβεβαιότητας. Η ΕΚΤ υπογραμμίζει ότι σε περιπτώσεις τεχνικών βλαβών, κυβερνοεπιθέσεων, γεωπολιτικών εντάσεων ή ακόμα και φυσικών καταστροφών, το χαρτονόμισμα παραμένει το μόνο μέσο που μπορεί να λειτουργήσει άμεσα και χωρίς εξαρτήσεις.
Η τράπεζα υπενθυμίζει ότι σε κάθε κρίση της πρόσφατης ιστορίας, η ζήτηση για μετρητά αυξάνεται απότομα. Το φαινόμενο αυτό καταγράφηκε τόσο στη διάρκεια της πανδημίας, όταν οι πολίτες έσπευσαν να διασφαλίσουν ρευστότητα, όσο και σε περιόδους έντονων πολιτικοοικονομικών αναταράξεων.
Το παράδειγμα της Ελλάδας το 2015
Η μελέτη φέρνει στο προσκήνιο το καλοκαίρι του 2015, όταν η αβεβαιότητα για την πορεία της Ελλάδας εντός της Ευρωζώνης οδήγησε σε μαζικές αναλήψεις και στην επιβολή κεφαλαιακών περιορισμών. Χαρακτηριστικό είναι ότι μόνο στις 18 Ιουνίου εκείνης της χρονιάς η καθαρή έκδοση χαρτονομισμάτων στη χώρα ξεπέρασε τα 300 εκατ. ευρώ — ποσό πολλαπλάσιο σε σχέση με τις συνηθισμένες ροές.
Παρόμοια εικόνα εμφανίστηκε και στη διάρκεια της πανδημίας, όταν σε μόλις δύο χρόνια η ποσότητα μετρητών που κυκλοφορούσε στην Ευρωπαϊκή Ένωση αυξήθηκε κατά περίπου 140 δισ. ευρώ, παρότι η χρήση ψηφιακών πληρωμών βρισκόταν στο απόγειό της.
Το «μάθημα» από τα μπλακ άουτ
Η ΕΚΤ αναφέρεται και σε πιο πρόσφατα παραδείγματα, όπως το μπλακ άουτ στην Ιβηρική Χερσόνησο, όπου οι ηλεκτρονικές πληρωμές τέθηκαν προσωρινά εκτός λειτουργίας. Στις συνθήκες αυτές, τα μετρητά αποδείχθηκαν το μοναδικό αξιόπιστο μέσο συναλλαγής, επιτρέποντας στα νοικοκυριά και στις επιχειρήσεις να συνεχίσουν τις βασικές οικονομικές δραστηριότητές τους.
Η διακοπή αυτή, τονίζει η μελέτη, αποδεικνύει ότι η πλήρης εξάρτηση από την τεχνολογία χωρίς εναλλακτική λύση ενέχει σοβαρούς κινδύνους.
Πόσα μετρητά συστήνονται
Η ΕΚΤ δεν επιβάλλει ενιαίο κατώτατο όριο για όλα τα κράτη-μέλη, αναγνωρίζοντας τις διαφορετικές συνθήκες διαβίωσης και κατανάλωσης. Ωστόσο, παραπέμπει σε παραδείγματα χωρών που έχουν ήδη εκδώσει σχετικές κατευθυντήριες γραμμές, όπως η Ολλανδία, η Αυστρία και η Φινλανδία. Εκεί προτείνεται η διατήρηση ποσού 70 έως 100 ευρώ ανά άτομο, ικανού να καλύψει βασικές συναλλαγές για 72 ώρες.
Με βάση αυτόν τον υπολογισμό, μια τετραμελής οικογένεια θα πρέπει να έχει στο σπίτι ένα «μαξιλάρι» μετρητών ύψους 280 έως 400 ευρώ, ποσό που θεωρείται επαρκές για τρόφιμα, καύσιμα και άλλα αναγκαία έξοδα σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης.
Γιατί το «δίχτυ ασφαλείας» είναι απαραίτητο
Η σύσταση της ΕΚΤ δεν συνδέεται με άμεσο κίνδυνο αλλά με την ανάγκη ενίσχυσης της ανθεκτικότητας του χρηματοπιστωτικού συστήματος. Το σκεπτικό είναι ότι η ύπαρξη μετρητών σε κάθε νοικοκυριό περιορίζει τον πανικό και μειώνει την πίεση προς τις τράπεζες σε καταστάσεις κρίσης. Όσο οι πολίτες αισθάνονται ότι έχουν στη διάθεσή τους τα απαραίτητα για να καλύψουν βραχυπρόθεσμες ανάγκες, τόσο μειώνονται οι πιθανότητες να εκδηλωθούν ακραίες συμπεριφορές, όπως μαζικές αναλήψεις.
Επιπλέον, η φυσική παρουσία μετρητών προσφέρει μια αίσθηση ασφάλειας που καμία ψηφιακή εφαρμογή δεν μπορεί να υποκαταστήσει πλήρως, ιδίως σε περιόδους αβεβαιότητας.
Το δίλημμα της ψηφιοποίησης
Η ΕΚΤ αναγνωρίζει ότι η Ευρωζώνη προχωρά με ταχύτητα προς την ψηφιοποίηση των πληρωμών, με το σχέδιο για το ψηφιακό ευρώ να βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη. Ωστόσο, διευκρινίζει ότι η μετάβαση αυτή δεν πρέπει να οδηγήσει στην πλήρη απαξίωση του μετρητού. Η ισορροπία ανάμεσα στην καινοτομία και την ανθεκτικότητα κρίνεται ζωτικής σημασίας, ώστε να αποφεύγονται κλυδωνισμοί που μπορεί να αποσταθεροποιήσουν το οικονομικό περιβάλλον.
Τι σημαίνει για τα ελληνικά νοικοκυριά
Για την Ελλάδα, όπου η μνήμη των capital controls παραμένει νωπή, η σύσταση της ΕΚΤ έχει ιδιαίτερη βαρύτητα. Η εμπειρία του 2015 έδειξε πόσο γρήγορα μπορεί να αλλάξει η καθημερινότητα όταν η πρόσβαση σε ρευστότητα περιορίζεται. Η διατήρηση ενός μικρού αποθέματος μετρητών, σύμφωνα με τους ειδικούς, αποτελεί πρακτικό και χαμηλού κόστους μέτρο προφύλαξης.
Συμπέρασμα
Το μήνυμα της ΕΚΤ είναι σαφές: όσο κι αν οι ηλεκτρονικές πληρωμές γίνονται καθημερινή συνήθεια, το φυσικό χρήμα εξακολουθεί να αποτελεί θεμέλιο ασφάλειας για τα νοικοκυριά. Σε έναν κόσμο γεμάτο απρόβλεπτες κρίσεις, η ύπαρξη μετρητών στο σπίτι για 72 ώρες δεν είναι υπερβολή, αλλά στοιχειώδης πρόνοια.
