Μια νέα εποχή φαίνεται να ξημερώνει για το ασφαλιστικό σύστημα της χώρας, καθώς στο τραπέζι των συζητήσεων βρίσκονται ήδη δύο πιθανά σενάρια για την αναπροσαρμογή των ορίων ηλικίας συνταξιοδότησης. Αν και οι οριστικές αποφάσεις δεν έχουν ακόμα ληφθεί, όλα δείχνουν πως το 2027 θα αποτελέσει ορόσημο για εκατοντάδες χιλιάδες ασφαλισμένους που προσπαθούν να «κλειδώσουν» τη σύνταξή τους πριν από πιθανές αυξήσεις.
Σύμφωνα με το ισχύον πλαίσιο, η κυβέρνηση θα πρέπει έως τα τέλη του 2026 να έχει αποφασίσει αν και πώς θα αλλάξουν τα ηλικιακά όρια συνταξιοδότησης. Πηγές του υπουργείου Εργασίας, πάντως, επιμένουν πως δεν πρόκειται να υπάρξουν αιφνιδιαστικές ή δυσμενείς μεταβολές για όσους βρίσκονται κοντά στη συνταξιοδότηση, προσπαθώντας να κατευνάσουν τις ανησυχίες που έχουν ήδη δημιουργηθεί.
Το «κλειδί» για τις επερχόμενες αποφάσεις δεν είναι άλλο από το προσδόκιμο ζωής. Η Ελλάδα, όπως και οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, έχει θεσπίσει μηχανισμό που συνδέει το προσδόκιμο ζωής με τα όρια συνταξιοδότησης, ώστε το ασφαλιστικό σύστημα να παραμένει βιώσιμο μακροπρόθεσμα. Ο μηχανισμός αυτός προβλέπει ότι κάθε τρία χρόνια –ξεκινώντας από το 2021– εξετάζεται αν και κατά πόσο έχει μεταβληθεί το προσδόκιμο ζωής του πληθυσμού. Αν οι πολίτες ζουν περισσότερο, τότε αυτό ενδέχεται να «μεταφραστεί» σε περισσότερα χρόνια εργασίας.
Στην πράξη, τα δύο σενάρια που συζητούνται αυτή τη στιγμή είναι αρκετά διαφορετικά μεταξύ τους.
Σενάριο πρώτο: Σταδιακή αύξηση από το 2027
Το πρώτο –και ίσως πιο πιθανό σύμφωνα με οικονομικούς αναλυτές και τον ΟΟΣΑ– προβλέπει σταδιακή αύξηση των ορίων ηλικίας συνταξιοδότησης, ξεκινώντας από το 2027 και σε βάθος χρόνου. Το βασικό μοντέλο που εξετάζεται είναι η λεγόμενη αναλογία «1 προς 1». Δηλαδή, για κάθε ένα έτος που αυξάνεται το προσδόκιμο ζωής, θα αυξάνεται κατά ένα έτος και το γενικό όριο ηλικίας για συνταξιοδότηση.
Υπάρχουν όμως και ηπιότερες εκδοχές του ίδιου σεναρίου. Στο σχήμα «1 προς 2/3», για κάθε 12 μήνες αύξησης στο προσδόκιμο ζωής, η ηλικία συνταξιοδότησης θα ανεβαίνει κατά 8 μήνες. Ακόμη πιο ήπια είναι η πρόταση «1 προς 1/3», που μεταφράζεται σε μόλις 4 μήνες επιπλέον εργασίας για κάθε χρόνο αύξησης του προσδόκιμου.
Η επιλογή του τελικού μοντέλου θα καθορίσει σε μεγάλο βαθμό πότε θα μπορούν να αποχωρήσουν οι μελλοντικοί συνταξιούχοι, αλλά και πόσο βιώσιμο θα είναι το σύστημα στα επόμενα χρόνια.
Οι υποστηρικτές αυτής της προσέγγισης θεωρούν ότι η σταδιακή αύξηση είναι αναπόφευκτη. Όπως υποστηρίζουν, οι σύγχρονες δημογραφικές τάσεις δείχνουν πως ο ενεργός πληθυσμός μειώνεται, ενώ οι συνταξιούχοι αυξάνονται, γεγονός που δημιουργεί τεράστια πίεση στα ταμεία. Έτσι, μια προοδευτική προσαρμογή θεωρείται πιο «δίκαιη» και βιώσιμη λύση.
Σενάριο δεύτερο: Πάγωμα έως το 2029-2030
Το δεύτερο σενάριο, που έχει υποστηρικτές κυρίως στους κοινωνικούς εταίρους και σε ορισμένους οικονομολόγους, προτείνει την αναστολή κάθε αλλαγής μέχρι το 2029 ή ακόμη και το 2030.
Η λογική πίσω από αυτή τη στάση είναι πως το προσδόκιμο ζωής στη χώρα μειώθηκε σημαντικά κατά την περίοδο της πανδημίας και δεν έχει ακόμη επανέλθει στα προ πανδημίας επίπεδα. Συνεπώς, δεν υπάρχει επαρκής βάση για να τεθούν σε ισχύ νέες αυξήσεις στα όρια συνταξιοδότησης το 2027.
Με άλλα λόγια, η συγκεκριμένη πρόταση ζητά «πάγωμα» των αλλαγών για λίγα χρόνια, έως ότου υπάρξουν πιο σαφή και αξιόπιστα στοιχεία για την πορεία του προσδόκιμου ζωής. Έτσι, οι όποιες μεταβολές θα εφαρμοστούν μόνο όταν η στατιστική εικόνα της χώρας σταθεροποιηθεί.
⚖️ Πού συγκλίνουν οι δύο πλευρές
Ανεξάρτητα από το ποιο σενάριο θα επικρατήσει, ένα πράγμα φαίνεται σίγουρο: η σύνδεση της συνταξιοδότησης με τη διάρκεια ζωής ήρθε για να μείνει. Η Ευρωπαϊκή Ένωση πιέζει εδώ και χρόνια προς αυτή την κατεύθυνση, προκειμένου τα συνταξιοδοτικά συστήματα να ανταποκρίνονται στις δημογραφικές αλλαγές. Η Ελλάδα δεν αποτελεί εξαίρεση.
Οι εργαζόμενοι που έχουν ήδη «θεμελιωμένα» δικαιώματα συνταξιοδότησης δεν θα επηρεαστούν άμεσα, ενώ όσοι βρίσκονται κοντά στην έξοδο ενδέχεται να έχουν μεταβατικές ρυθμίσεις. Το μεγαλύτερο βάρος, όπως πάντα, πέφτει στις νεότερες γενιές εργαζομένων, που θα πρέπει να σχεδιάσουν τη σταδιοδρομία τους με βάση ένα πιθανό μεγαλύτερο εργασιακό ορίζοντα.
Τι να περιμένουμε μέχρι το 2026
Μέχρι να φτάσουμε στο τέλος του 2026, το υπουργείο Εργασίας θα συλλέγει δεδομένα από την Ελληνική Στατιστική Αρχή και διεθνείς οργανισμούς σχετικά με τη μεταβολή του προσδόκιμου ζωής. Αν τα στοιχεία δείξουν μικρή ή καθόλου αύξηση, είναι πιθανό να μην υπάρξουν άμεσες αλλαγές. Αν όμως η βελτίωση είναι σημαντική, το σενάριο σταδιακής αύξησης θα έρθει πιο κοντά στην εφαρμογή του.
Σε κάθε περίπτωση, το 2027 προμηνύεται χρονιά-σταθμός για το ασφαλιστικό. Και παρότι η κυβέρνηση επιμένει ότι δεν σχεδιάζει «αιφνιδιασμούς», κανείς δεν μπορεί να αποκλείσει το ενδεχόμενο νέων προσαρμογών, εφόσον αυτό επιβάλλεται από τα οικονομικά δεδομένα και τις δεσμεύσεις προς τους ευρωπαϊκούς θεσμούς.
