Μια μεγάλη αλλαγή προετοιμάζει το Υπουργείο Δικαιοσύνης, η οποία υπόσχεται να αναμορφώσει πλήρως το πώς μεταβιβάζονται περιουσίες, πώς γράφονται οι διαθήκες και ποιος έχει δικαίωμα στην κληρονομιά. Το νέο νομοσχέδιο για το κληρονομικό δίκαιο στοχεύει να βάλει τάξη σε ένα πλαίσιο δεκαετιών που συχνά οδηγούσε σε αδικίες, δικαστικές διαμάχες και αμφισβητούμενες διαθήκες.
Η φιλοσοφία του νόμου είναι ξεκάθαρη: περισσότερη διαφάνεια, δικαιοσύνη και προστασία για όλους – από τον διαθέτη μέχρι τους κληρονόμους και τους δανειστές. Ουσιαστικά, φέρνει το ελληνικό δίκαιο στο σήμερα, λαμβάνοντας υπόψη τις νέες μορφές οικογένειας και τις πραγματικές κοινωνικές ανάγκες.
Νέες ασφαλιστικές δικλίδες για τις ιδιόγραφες διαθήκες
Οι χειρόγραφες διαθήκες εξακολουθούν να ισχύουν, αλλά πλέον συνοδεύονται από αυστηρότερους ελέγχους. Αν περάσουν πάνω από δύο χρόνια από τον θάνατο του διαθέτη χωρίς να δημοσιευτούν, η επικύρωσή τους γίνεται υποχρεωτικά.
Επιπλέον, όταν ο δικαιούχος δεν είναι κοντινός συγγενής, θα απαιτείται γραφoλογική πραγματογνωμοσύνη για να αποδειχθεί η γνησιότητα της υπογραφής. Και για πρώτη φορά, το Δημόσιο θα συμμετέχει στη διαδικασία για να διασφαλίζει ότι δεν υπάρχουν σκιές ή καταχρήσεις.
Στόχος είναι να εξαλειφθούν οι αμφιβολίες γύρω από τις «περίεργες» διαθήκες που συχνά ανασύρονται χρόνια μετά τον θάνατο κάποιου.
Διαθήκες σε νοσοκομεία: τέλος στις καταχρήσεις
Μια από τις πιο καινοτόμες ρυθμίσεις είναι η προστασία των ασθενών και των ηλικιωμένων σε μονάδες φροντίδας. Διαθήκες που ευνοούν γιατρούς, νοσηλευτές ή ιδρύματα στα οποία νοσηλευόταν ο διαθέτης θα ακυρώνονται αυτόματα, εκτός αν πρόκειται για συγγενείς.
Η ρύθμιση αυτή στοχεύει να αποτρέψει φαινόμενα πίεσης, χειραγώγησης ή συναισθηματικής εκμετάλλευσης ανθρώπων σε ευάλωτη κατάσταση.
Η «κληρονομική σύμβαση» – Μια επανάσταση στον τρόπο που μοιράζεται η περιουσία
Για πρώτη φορά, εισάγεται στην Ελλάδα η κληρονομική σύμβαση. Πρόκειται για συμφωνία που γίνεται εν ζωή μεταξύ του διαθέτη και των κληρονόμων του.
Μπορεί να καθορίζει με σαφήνεια ποιος θα πάρει τι, ακόμα και να περιλαμβάνει αντάλλαγμα, όπως χρηματική αποζημίωση. Υπογράφεται ενώπιον συμβολαιογράφου, και αν ο διαθέτης το επιθυμεί, μπορεί να διέπεται από δίκαιο άλλης χώρας – κάτι πρωτοφανές για τα ελληνικά δεδομένα.
Με λίγα λόγια, ο καθένας μπορεί να σχεδιάσει το μέλλον της περιουσίας του με διαφάνεια και ασφάλεια, αποφεύγοντας τις εντάσεις που συχνά «σκοτώνουν» τις οικογενειακές σχέσεις.
Η «νόμιμη μοίρα» αλλάζει μορφή – Όχι άλλο τεμαχισμό στις περιουσίες
Τα ποσοστά της λεγόμενης νόμιμης μοίρας (το ελάχιστο ποσοστό που δικαιούνται τα παιδιά ή ο σύζυγος) παραμένουν τα ίδια. Όμως υπάρχει μια κρίσιμη αλλαγή: πλέον, η μοίρα αυτή μπορεί να δοθεί σε χρήμα και όχι απαραίτητα σε κομμάτι περιουσίας.
Αυτό σημαίνει ότι οικογενειακές επιχειρήσεις, ακίνητα ή αγροτεμάχια δεν θα κατακερματίζονται αναγκαστικά. Ένα μέτρο που λύνει ένα διαχρονικό ελληνικό πρόβλημα: την πολυδιάσπαση των περιουσιών.
Δικαιώματα για συντρόφους χωρίς γάμο ή σύμφωνο συμβίωσης
Μια μεγάλη τομή αφορά τα ζευγάρια που ζουν μαζί χωρίς γάμο. Αν ο σύντροφος ζούσε με τον κληρονομούμενο τουλάχιστον τρία χρόνια ή είχαν κοινά παιδιά, αποκτά το δικαίωμα να παραμείνει στο σπίτι για έναν χρόνο μετά τον θάνατο, χωρίς να πληρώνει ενοίκιο.
Η ρύθμιση αυτή αναγνωρίζει για πρώτη φορά την πραγματικότητα χιλιάδων ζευγαριών που ζουν σε σταθερή σχέση χωρίς να έχουν τυπικούς δεσμούς.
Αν φρόντισες τον διαθέτη, έχεις δικαίωμα σε ανταμοιβή
Το νομοσχέδιο εισάγει μια ανθρώπινη διάσταση: εκείνοι που φρόντιζαν τον διαθέτη χωρίς αμοιβή, για τουλάχιστον έξι μήνες στα τελευταία τρία χρόνια της ζωής του, θα μπορούν να λάβουν κληροδότημα.
Η ανταμοιβή αυτή μπορεί να είναι χρηματική ή να αφορά συγκεκριμένο περιουσιακό στοιχείο, ανάλογα με τη συμβολή του φροντιστή. Ένα μέτρο δικαιοσύνης που αναγνωρίζει τη σιωπηλή προσφορά ανθρώπων – συγγενών ή φίλων – που στάθηκαν δίπλα μέχρι το τέλος.
Στέρηση νόμιμης μοίρας για λόγους αχαριστίας ή βίας
Για πρώτη φορά θεσμοθετείται ρητά η δυνατότητα ο διαθέτης να αφαιρέσει τη νόμιμη μοίρα από κάποιον που έχει επιδείξει αχαριστία, έχει ασκήσει βία ή έχει διαπράξει κακούργημα εναντίον του.
Πρόκειται για ένα σαφές μήνυμα ότι η κληρονομιά δεν είναι «τυφλό» δικαίωμα, αλλά προϋποθέτει και σεβασμό στη σχέση με τον διαθέτη.
Νέα προθεσμία για αποποίηση κληρονομιάς
Οι προθεσμίες εκσυγχρονίζονται: ο κληρονόμος έχει τέσσερις μήνες για να αποποιηθεί, από τη στιγμή που ενημερωθεί για την επαγωγή. Για κατοίκους εξωτερικού, το χρονικό διάστημα επεκτείνεται σε ένα έτος. Αν υπάρχει διαθήκη ή κληρονομική σύμβαση, η προθεσμία ξεκινά από τη δημοσίευσή της.
Πλήρης προστασία για τους δανειστές και τους κληρονόμους
Ένα ακόμη κρίσιμο σημείο: ο κληρονόμος δεν ευθύνεται πλέον με την προσωπική του περιουσία για τα χρέη του θανόντος, εκτός αν το δηλώσει ρητά.
Η περιουσία θα εκκαθαρίζεται χωριστά, από δικηγόρο-εκκαθαριστή που ορίζει το δικαστήριο. Μόλις εξοφληθούν οι δανειστές, το υπόλοιπο αποδίδεται στους δικαιούχους.
Έτσι, αποτρέπονται τραγικές περιπτώσεις όπου κάποιος «κληρονομούσε» χρέη και καταστρεφόταν οικονομικά.
Πότε τίθεται σε ισχύ ο νέος νόμος
Το νέο πλαίσιο αναμένεται να τεθεί σε ισχύ στις 16 Σεπτεμβρίου 2026, με την έναρξη του νέου δικαστικού έτους. Η επιλογή της ημερομηνίας δίνει χρόνο προσαρμογής σε πολίτες, συμβολαιογράφους και δικαστικούς.
Ένα δίκαιο πιο κοντά στη ζωή
Με λίγα λόγια, το νέο κληρονομικό δίκαιο επιχειρεί να συνδυάσει τον σεβασμό στη βούληση του διαθέτη με την προστασία των δικαιούχων. Μπαίνει φρένο στις καταχρήσεις, μειώνονται οι διαμάχες και δίνεται περισσότερη ευελιξία στις σύγχρονες οικογένειες.
Ίσως, για πρώτη φορά, η ελληνική νομοθεσία να πλησιάζει πραγματικά τη ζωή των ανθρώπων που καλείται να υπηρετήσει.
