Ένα από τα παλαιότερα και πιο δύσκαμπτα κομμάτια του Αστικού Κώδικα, το Κληρονομικό Δίκαιο, μπαίνει σε τροχιά ριζικής αναμόρφωσης. Μετά από περίπου ογδόντα χρόνια σχεδόν αμετάβλητης εφαρμογής, το πλαίσιο που καθορίζει ποιος κληρονομεί τι —και υπό ποιες προϋποθέσεις— αλλάζει από άκρη σε άκρη. Όσα γνωρίζαμε μέχρι σήμερα για τη «νόμιμη μοίρα», τις συγκυριότητες «εξ αδιαιρέτου», την τύχη των κληρονομιών με χρέη, τις ιδιόγραφες διαθήκες και τα δικαιώματα συντρόφων εκτός γάμου, ανατρέπονται.
Ο στόχος της μεταρρύθμισης είναι διπλός: από τη μία να σταματήσει η απαξίωση ακινήτων και περιουσιών που «μπλοκάρουν» λόγω ατελείωτων κληρονομικών εμπλοκών, και από την άλλη να περιοριστεί η τεράστια αύξηση αποποιήσεων, που έχουν οδηγήσει χιλιάδες περιουσίες είτε στο Δημόσιο είτε στο να ρημάζουν ως σχολάζουσες.
Οι πιο δραστικές αλλαγές: Κληρονομικές συμβάσεις για πρώτη φορά στην Ελλάδα
Η σημαντικότερη τομή που εισάγει το νέο πλαίσιο είναι οι κληρονομικές συμβάσεις. Για πρώτη φορά επιτρέπεται οι μελλοντικοί κληρονόμοι και ο διαθέτης να «συμφωνήσουν» όσο αυτός βρίσκεται εν ζωή για το πώς θα μοιραστεί η περιουσία.
Μέχρι σήμερα υπήρχαν δύο δρόμοι: γονική παροχή ή διαθήκη. Πλέον προστίθεται ένας τρίτος, που αλλάζει τα πάντα.
Ο πολίτης μπορεί να συνάψει σύμβαση με τα παιδιά του, τη σύζυγο ή άλλους συγγενείς και να καθορίσει από κοινού μαζί τους τη μοιρασιά της περιουσίας, χωρίς να περιορίζεται από τη «νόμιμη μοίρα».
Παράδειγμα; Μια οικογένεια μπορεί να αποφασίσει ότι το ένα παιδί θα συνεχίσει την οικογενειακή επιχείρηση, ενώ το άλλο θα λάβει ακίνητα ή χρήματα. Ή ότι ένα ακίνητο θα περάσει απευθείας στην εγγονή, παρακάμπτοντας ενδιάμεσες γενιές.
Οι συμβάσεις αυτές είναι δεσμευτικές αλλά ανακλητές, όταν συντρέχουν σοβαροί λόγοι, όπως συμβαίνει ήδη με τις δωρεές. Προβλέπεται ακόμη και η δυνατότητα κάποιος κληρονόμος να παραιτηθεί από μέρος της κληρονομιάς, λαμβάνοντας αντίτιμο σε χρήμα ή συγκεκριμένα περιουσιακά στοιχεία.
Τέλος στην «ομηρία» των ακινήτων εξ αδιαιρέτου
Μία από τις πιο προβληματικές καταστάσεις στο ελληνικό κληρονομικό τοπίο είναι η πολυϊδιοκτησία «εξ αδιαιρέτου», όπου δύο ή περισσότερα άτομα μοιράζονται ποσοστά στο ίδιο ακίνητο. Στην πράξη, αυτό συχνά σημαίνει ότι κανείς δεν μπορεί να αξιοποιήσει ή να πουλήσει το ακίνητο, με αποτέλεσμα να μένει αναξιοποίητο.
Το νέο πλαίσιο επιδιώκει να τελειώσει αυτήν την παθογένεια. Αντί να μοιράζεται ένα ακίνητο σε ποσοστά, ο ένας κληρονόμος θα το παίρνει ολόκληρο και ο άλλος θα αποζημιώνεται σε χρήμα ή άλλο περιουσιακό στοιχείο. Συγκυριότητα θα υπάρχει μόνο αν δεν υπάρχει καμία άλλη εναλλακτική.
Έτσι σταματά ο κατακερματισμός περιουσιών σε μικροσκοπικά ποσοστά που καθιστούν τα ακίνητα «νεκρά».
Περισσότερα στον σύζυγο, λιγότερα στα παιδιά
Μεγάλη αλλαγή έρχεται και στην ποσόστωση της «νόμιμης μοίρας». Ο επιζών σύζυγος ενισχύεται: από το 25% που λάμβανε μέχρι σήμερα, το ποσοστό ανεβαίνει στο 33%, όταν κληρονομεί μαζί με τα παιδιά.
Τα παιδιά αντί για 75% θα κληρονομούν πλέον το 67%.
Κληρονομικό δικαίωμα για ζευγάρια χωρίς γάμο ή σύμφωνο συμβίωσης
Για πρώτη φορά ο νόμος αναγνωρίζει κληρονομικά δικαιώματα στον σύντροφο μιας σχέσης χωρίς γάμο. Αν δεν υπάρχουν άλλα παιδιά ή στενοί συγγενείς, ο/η σύντροφος μπορεί να κληρονομήσει ολόκληρη την περιουσία — κάτι αδιανόητο μέχρι σήμερα, όπου σε τέτοιες περιπτώσεις η περιουσία περνούσε στο Δημόσιο.
Επιπλέον, ο επιζών σύντροφος αποκτά δικαίωμα παραμονής στην κοινή κατοικία για τρία χρόνια, ώστε να μη βρεθεί ξαφνικά «ξεκρέμαστος».
Κληρονομιά με χρέη: τέλος στον φόβο του “θα πληρώσω από την τσέπη μου”
Ένα από τα βασικότερα αίτια αποποίησης κληρονομιάς ήταν ο φόβος των χρεών του θανόντος. Πλέον ο κληρονόμος μπορεί να αποδεχθεί την κληρονομιά μόνο μέχρι την αξία των περιουσιακών στοιχείων. Δηλαδή δεν κινδυνεύει να πληρώσει ο ίδιος από δικά του χρήματα.
Εφόσον υπάρχουν χρέη, η περιουσία αποτιμάται, τα ακίνητα μπορούν να πλειστηριαστούν για την κάλυψη των οφειλών, και ό,τι απομένει περνά στους κληρονόμους.
Ιδιόγραφες διαθήκες: παραμένουν, αλλά με αυστηρότερο έλεγχο
Παρά τις συζητήσεις για κατάργηση, οι ιδιόγραφες διαθήκες συνεχίζουν να ισχύουν. Κάθε πολίτης μπορεί να γράψει τη διαθήκη του στο χέρι και να την φυλάξει στο σπίτι ή να την καταθέσει σε συμβολαιογράφο.
Ωστόσο, όταν μια ιδιόγραφη διαθήκη δεν είναι κατατεθειμένη και «εμφανίζεται» από κάποιον συγγενή, ο έλεγχος γνησιότητας γίνεται πλέον αυστηρότερος. Ο συμβολαιογράφος —όχι πλέον το δικαστήριο— θα εξετάζει τη διαθήκη με μάρτυρες, πραγματογνωμοσύνες και άλλα μέσα, ώστε να περιοριστούν οι περιπτώσεις πλαστογραφίας.
Ψηφιακή δημοσίευση διαθηκών: τέλος στην αναμονή των 400 ημερών
Μια μικρή επανάσταση έρχεται και στη διαδικασία δημοσίευσης των διαθηκών. Όσες κατατίθενται σε συμβολαιογράφο, δημοσιεύονται πλέον μέσω της πλατφόρμας diathikes.gr, μειώνοντας τη διαδικασία από πάνω από έναν χρόνο… σε μόλις 3 έως 7 ημέρες.
Από 1η Νοεμβρίου, η δημοσίευση μπορεί να γίνει ακόμη και αυθημερόν.
