Η στιγμή που πολλοί περίμεναν –και άλλοι φοβόντουσαν– μόλις έφτασε: το ελληνικό Κληρονομικό Δίκαιο εισέρχεται σε μια νέα εποχή, καθώς το νομοσχέδιο που το αναμορφώνει από την αρχή παρουσιάστηκε στο Υπουργικό Συμβούλιο από τον υπουργό Δικαιοσύνης Γιώργο Φλωρίδη. Πρόκειται για την πρώτη ουσιαστική αναθεώρηση εδώ και οκτώ δεκαετίες, ένας χρόνος που αρκεί για να αποδείξει πόσο «παγωμένο» ήταν το πλαίσιο που ρυθμίζει τις διαθήκες και την τύχη της περιουσίας των πολιτών μετά θάνατον.
Ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης χαρακτήρισε την αλλαγή αυτή «ιδιαίτερα σημαντική», επισημαίνοντας πως οι μέχρι σήμερα ρυθμίσεις αντανακλούσαν μια εντελώς διαφορετική Ελλάδα – μια χώρα που δεν υπάρχει πια. Στο νέο περιβάλλον, όπου οι ανάγκες, οι οικογενειακές δομές και οι κοινωνικές συνθήκες έχουν αλλάξει δραματικά, ήταν αναπόφευκτο να απαιτείται ένα σύγχρονο νομικό πλαίσιο που να ανταποκρίνεται στη σημερινή πραγματικότητα.
Ο πρωθυπουργός υπογράμμισε ότι οι προτεινόμενες ρυθμίσεις δεν είναι απλώς γραφειοκρατικές διορθώσεις, αλλά βαθιές τομές που μπορούν να λειτουργήσουν ακόμη και αναπτυξιακά. Όπως τόνισε, η εικόνα περιουσιών που μένουν ανεκμετάλλευτες επειδή «μπλοκάρουν» από περίπλοκες διαδικασίες και συγκρουόμενα δικαιώματα κληρονόμων είναι κάτι που πλέον δεν μπορεί να συνεχιστεί. Το νέο πλαίσιο στοχεύει στο να «ξεκλειδώσει» ακίνητα και περιουσιακά στοιχεία, επιτρέποντας στους ιδιοκτήτες να τα αξιοποιήσουν χωρίς να χρειάζεται να περάσουν έναν γραφειοκρατικό Γολγοθά.
Το νέο τοπίο της κληρονομιάς
Η επίσημη παρουσίαση του νομοσχεδίου στα ΜΜΕ αναμένεται να γίνει στο υπουργείο Δικαιοσύνης, με τον καθηγητή Αστικού Δικαίου Απόστολο Γεωργιάδη –πρόεδρο της επιτροπής που εργάστηκε για την αναμόρφωση– να αναλύει τις βασικές κατευθύνσεις. Έπειτα θα ανοίξει η δημόσια διαβούλευση, με στόχο η μεταρρύθμιση να φτάσει στη Βουλή για ψήφιση μέσα στον Ιανουάριο.
Η επιτροπή που εργάστηκε για περίπου έναν χρόνο αποτελείται από διακεκριμένους νομικούς: δικαστές, συμβολαιογράφους, δικηγόρους και πανεπιστημιακούς. Όλοι συμφώνησαν ότι το παλιό πλαίσιο είχε μείνει «ταριχευμένο» στον χρόνο, από την εποχή του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Παρότι αρχικά απορρίφθηκαν ακραίες προτάσεις, όπως η ολοκληρωτική κατάργηση της ιδιόγραφης διαθήκης, σταδιακά διαμορφώθηκε ένα σχέδιο νόμου που αλλάζει ουσιαστικά τη φιλοσοφία του Κληρονομικού Δικαίου.
Το νομοσχέδιο συνδυάζει δύο στοιχεία: μεγαλύτερη ελευθερία στον πολίτη να διαθέτει όπως θέλει την περιουσία του και ταυτόχρονα ένα ισχυρό κοινωνικό πλέγμα που προστατεύει σημαντικά σύγχρονα δικαιώματα, όπως των συντρόφων που δεν έχουν συνάψει γάμο. Η ισορροπία αυτή –όπως τονίζουν όσοι συμμετείχαν στη διαδικασία– ήταν καθοριστική για να διαμορφωθεί μια ρύθμιση που δεν θα αφήνει «κενά» ή αδικίες.
Σε οικονομικό επίπεδο, η μεταρρύθμιση στοχεύει επίσης στην αποτροπή του κατακερματισμού της ακίνητης περιουσίας, φαινόμενο που έχει δημιουργήσει τεράστιες δυσκολίες στις συναλλαγές στην Ελλάδα. Το μοίρασμα ενός ακινήτου σε μικρομερίδια μεταξύ πολλών κληρονόμων οδηγεί συχνά σε αδιέξοδα, καθυστερήσεις, προστριβές και τελικά ακινησία.
Τι αλλάζει – τα πιο σημαντικά σημεία
1. Κληρονομικές συμβάσεις: μια επανάσταση στον τρόπο που κάνουμε «διαθήκη»
Η θεαματικότερη τομή είναι η εισαγωγή των κληρονομικών συμβάσεων. Πρόκειται για μια εντελώς νέα διαδικασία, μέσω της οποίας ο μελλοντικός διαθέτης, όσο βρίσκεται στη ζωή, θα μπορεί να έρθει σε συμφωνία με τους κληρονόμους του για το πώς θα μοιραστεί η περιουσία. Η συμφωνία αυτή θα καταρτίζεται παρουσία συμβολαιογράφου και θα έχει δεσμευτική ισχύ, κάτι που σημαίνει ότι δεν θα αλλάζει αυθαίρετα.
Η κληρονομική σύμβαση λειτουργεί ουσιαστικά σαν μια «συλλογική διαθήκη», καθώς μπορεί να αφορά περισσότερα πρόσωπα μαζί – κάτι αδύνατο με το ισχύον σύστημα. Παράλληλα, κάποιος μπορεί να γίνει κληρονόμος παρέχοντας αντάλλαγμα στον διαθέτη, εφόσον αυτό προβλέπεται στη σύμβαση.
2. Τέλος στην προσωπική ευθύνη για χρέη της κληρονομιάς
Μία από τις πιο κοινωνικά ισχυρές παρεμβάσεις είναι η κατάργηση της ευθύνης του κληρονόμου για τα χρέη του εκλιπόντος. Σήμερα, αν κάποιος αποδεχθεί μια κληρονομιά με χρέη, κινδυνεύει να βρεθεί να πληρώνει από τη δική του περιουσία. Με το νέο πλαίσιο, αυτό αλλάζει ριζικά: ο κληρονόμος δεν επιβαρύνεται με τα χρέη, εκτός εάν το επιλέξει ρητά.
Τα χρέη θα εξοφλούνται αποκλειστικά από την ίδια την κληρονομιά, με διαδικασίες που θα διαχειρίζεται δικαστικός εκκαθαριστής. Αναμένεται έτσι να περιοριστούν δραματικά οι αποποιήσεις κληρονομίας που τα τελευταία χρόνια έφτασαν σε ιστορικά υψηλά επίπεδα.
3. Νέα μορφή για τη νόμιμη μοίρα
Η νόμιμη μοίρα –το ελάχιστο ποσοστό που παίρνουν τα παιδιά και ο σύζυγος όταν μένουν εκτός διαθήκης– αλλάζει φιλοσοφία. Αντί για μερίδιο επί των ακινήτων, θα λαμβάνουν πλέον μόνο χρηματική αποζημίωση. Στόχος είναι να μην «ακυρώνεται» η βούληση του διαθέτη μέσω αυτόματης κατάτμησης της περιουσίας.
4. Αναπροσαρμογή ποσοστών κληρονόμων όταν δεν υπάρχει διαθήκη
Ο επιζών σύζυγος αποκτά ενισχυμένο μερίδιο σε ορισμένες περιπτώσεις. Για παράδειγμα, όταν υπάρχει μόνο ένα παιδί, ο σύζυγος θα λαμβάνει το 1/3 της κληρονομιάς. Επίσης, αν δεν υπάρχουν γονείς ή αδέλφια του διαθέτη, ο σύζυγος πλέον κληρονομεί το σύνολο της περιουσίας – αλλαγή που καταργεί τη συμμετοχή της τρίτης βαθμίδας συγγενών.
5. Κληρονομικά δικαιώματα και σε συντρόφους χωρίς γάμο ή σύμφωνο συμβίωσης
Μία ακόμα καινοτομία είναι η αναγνώριση δικαιωμάτων στους συντρόφους που συζούσαν με τον διαθέτη, ακόμη κι αν δεν ήταν παντρεμένοι. Αν δεν υπάρχουν συγγενείς μέχρι τετάρτου βαθμού και η συμβίωση είχε διάρκεια τουλάχιστον τριών ετών, ο σύντροφος θα καθίσταται κληρονόμος. Επιπλέον, θα έχει δικαίωμα να παραμείνει για έναν χρόνο στο σπίτι που μοιραζόταν με τον εκλιπόντα, και να διατηρεί τα κοινά οικιακά αντικείμενα.
