Οι απάτες στις πληρωμές δεν θυμίζουν πλέον τα στερεότυπα του παρελθόντος. Δεν βασίζονται απαραίτητα σε «χακαρίσματα», τεχνικές παραβιάσεις ή κλεμμένους κωδικούς. Το νέο, κυρίαρχο μοντέλο απάτης στην Ευρώπη έχει έναν απλό αλλά επικίνδυνο πυρήνα: πείθει το ίδιο το θύμα να εγκρίνει τη συναλλαγή που το ζημιώνει. Αυτό ακριβώς καταγράφει η ετήσια έκθεση της Ευρωπαϊκής Τραπεζικής Αρχής (EBA) και της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (ΕΚΤ), σκιαγραφώντας ένα τοπίο όπου ο ανθρώπινος παράγοντας γίνεται ο αδύναμος κρίκος.
Σύμφωνα με τα στοιχεία, η λεγόμενη «χειραγώγηση του πληρωτή» εξελίσσεται ταχύτατα στη συχνότερη και ακριβότερη μορφή απάτης στις μεταφορές πίστωσης, δηλαδή στα εμβάσματα. Οι δράστες δεν επιτίθενται πια πρωτίστως στα τραπεζικά συστήματα, αλλά στη ψυχολογία, την εμπιστοσύνη και τον φόβο των χρηστών. Με στοχευμένα μηνύματα, τηλεφωνήματα ή ψεύτικες ταυτότητες, οδηγούν τον πολίτη να μεταφέρει ο ίδιος τα χρήματά του — με απόλυτα «νόμιμο» τρόπο.
Τα μεγέθη είναι αποκαλυπτικά. Το 2024, η χειραγώγηση του πληρωτή αντιστοιχούσε στο 74% της συνολικής αξίας και στο 71% του αριθμού των απατηλών μεταφορών πίστωσης στην Ευρώπη. Πρόκειται για εντυπωσιακή αύξηση σε σχέση με το προηγούμενο έτος και ξεκάθαρη ένδειξη ότι οι απατεώνες έχουν προσαρμοστεί στα αυστηρότερα μέτρα ασφάλειας, όπως η ισχυρή ταυτοποίηση πελάτη (SCA).
Η διαφορά αυτής της μεθόδου από τις «παραδοσιακές» απάτες είναι κρίσιμη. Δεν υπάρχει παραβίαση λογαριασμού. Ο χρήστης εγκρίνει τη συναλλαγή με τους προσωπικούς του κωδικούς, πιστεύοντας ότι ενεργεί σωστά. Οι πιο συνηθισμένες τεχνικές περιλαμβάνουν πλαστοπροσωπία (δήθεν τραπεζικοί υπάλληλοι, δημόσιες αρχές ή συνεργάτες), καθώς και phishing μέσω email, smishing μέσω SMS και vishing μέσω τηλεφώνου.
Ιδιαίτερο ρόλο παίζουν τα κοινωνικά δίκτυα. Εκεί οι δράστες συλλέγουν πληροφορίες, «χτίζουν» προφίλ θυμάτων και καλλιεργούν σχέση εμπιστοσύνης πριν καν επιχειρήσουν την απάτη. Η διαδικασία αυτή, γνωστή και ως grooming, καθιστά το θύμα πιο δεκτικό όταν έρθει η κρίσιμη στιγμή της «επείγουσας» συναλλαγής.
Αντίθετα, στις πληρωμές με κάρτα η εικόνα είναι διαφορετική. Η χειραγώγηση του πληρωτή έχει περιορισμένη παρουσία, καθώς μόλις το 9% της αξίας και το 2% του όγκου των περιστατικών σχετίζεται με αυτήν. Εκεί εξακολουθεί να κυριαρχεί η κλοπή στοιχείων κάρτας, κυρίως σε online συναλλαγές. Ωστόσο, η ίδια μέθοδος αρχίζει να εμφανίζεται και στο ηλεκτρονικό χρήμα (e-money), καθώς αυξάνεται η αξία και η συχνότητα χρήσης του, καθιστώντας το πιο ελκυστικό στόχο.
Το πιο ανησυχητικό στοιχείο αφορά το ποιος τελικά πληρώνει τον λογαριασμό. Επειδή η συναλλαγή φέρει ισχυρή ταυτοποίηση και θεωρείται «εγκεκριμένη», οι τράπεζες συχνά απορρίπτουν αιτήματα αποζημίωσης. Το 2024, στις μεταφορές πίστωσης, οι χρήστες υπηρεσιών πληρωμών επωμίστηκαν το 85% των συνολικών οικονομικών απωλειών, με το σκεπτικό ότι υπήρξε βαριά αμέλεια.
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η συνολική αξία των απατηλών συναλλαγών έφτασε τα 4,2 δισ. ευρώ, αυξημένη κατά 17% σε ετήσια βάση. Παρά την αύξηση αυτή, το ποσοστό απάτης επί του συνόλου των συναλλαγών παραμένει εξαιρετικά χαμηλό (0,002%), λόγω της εκρηκτικής ανόδου των νόμιμων ψηφιακών πληρωμών. Με απλά λόγια, τα συστήματα ασφαλείας λειτουργούν — αλλά οι εγκληματίες άλλαξαν πεδίο μάχης.
Τα δεδομένα δείχνουν ξεκάθαρα ότι όπου εφαρμόζεται υποχρεωτικά το SCA, τα ποσοστά απάτης μειώνονται δραστικά. Αντίθετα, στις διασυνοριακές συναλλαγές εκτός Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου, όπου η ισχυρή ταυτοποίηση δεν είναι πάντα απαραίτητη, τα ποσοστά απάτης μπορεί να είναι έως και 17 φορές υψηλότερα.
Η Ελλάδα ακολουθεί σε γενικές γραμμές τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, με ορισμένες όμως ιδιαιτερότητες. Οι μεταφορές πίστωσης αποτελούν την κατηγορία με τη μεγαλύτερη οικονομική ζημία, ξεπερνώντας τα 12 εκατ. ευρώ, ενώ ακολουθούν οι πληρωμές με κάρτα με πάνω από 11 εκατ. ευρώ. Στο ηλεκτρονικό χρήμα, η χώρα καταγράφει το υψηλότερο ποσοστό απάτης ως προς τον όγκο συναλλαγών στην ΕΕ, αν και η συνολική αξία παραμένει χαμηλή.
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί και το γεγονός ότι στις αναλήψεις μετρητών, σε περιπτώσεις απάτης, οι Έλληνες χρήστες επωμίστηκαν το 100% της ζημίας, χωρίς αποζημίωση.
Το συμπέρασμα της έκθεσης είναι σαφές: η τεχνολογία θωρακίζεται, αλλά ο άνθρωπος γίνεται ο νέος στόχος. Και όσο οι χρήστες συνεχίζουν να εμπιστεύονται «επείγοντα» μηνύματα και πειστικές φωνές στην άλλη άκρη της γραμμής, η πιο επικίνδυνη απάτη θα είναι εκείνη που δεν παραβιάζει κανέναν κωδικό — παρά μόνο την κρίση μας.
