Για τρίτη συνεχόμενη χρονιά, τα ακαθάριστα οικόπεδα βρίσκονται στο επίκεντρο της συζήτησης για την αντιπυρική προστασία. Όχι τυχαία. Πρόκειται για έναν από τους πιο άμεσους και υποτιμημένους παράγοντες που μπορούν να μετατρέψουν μια εστία φωτιάς σε ανεξέλεγκτη απειλή για κατοικημένες περιοχές. Και ακριβώς γι’ αυτό, η Πολιτεία δείχνει αποφασισμένη να περάσει από τη φάση της «εκπαίδευσης» σε εκείνη της συστηματικής εφαρμογής.
Μετά από δύο δύσκολες αντιπυρικές περιόδους, όπου κυριάρχησαν οι καμπάνιες ενημέρωσης, τα πρώτα μαζικά δεδομένα δηλώσεων και η άνιση ανταπόκριση των δήμων, το 2026 προβάλλει ως χρονιά καμπής. Το νέο σχέδιο νόμου «Ενεργή Μάχη» του Υπουργείου Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας επιχειρεί να βάλει τάξη σε ένα πεδίο που μέχρι σήμερα λειτουργούσε με ελλιπή συντονισμό, θολές αρμοδιότητες και περιορισμένη επιβολή.
Η βασική φιλοσοφία αλλάζει: τα ακαθάριστα οικόπεδα παύουν να αντιμετωπίζονται ως μια απλή ψηφιακή υποχρέωση και εντάσσονται σε ένα ευρύτερο σύστημα πρόληψης κινδύνου, με σαφείς ρόλους, στοχευμένους ελέγχους και κυρώσεις που φιλοδοξούν να είναι και δίκαιες και αποτρεπτικές.
Στο νέο πλαίσιο, η Πυροσβεστική Υπηρεσία αποκτά ενισχυμένο και ξεκάθαρο ρόλο. Δεν περιορίζεται πλέον στην κατάσβεση ή στην υποστήριξη σε ακραία φαινόμενα, αλλά συμμετέχει ενεργά στον έλεγχο της συμμόρφωσης, κυρίως μετά από καταγγελίες και σε περιοχές υψηλού κινδύνου. Παράλληλα, διατηρείται η εμπλοκή των δήμων, οι οποίοι εξακολουθούν να είναι υπεύθυνοι για την ενημέρωση των πολιτών, τους δειγματοληπτικούς ελέγχους και –όπου απαιτείται– τους αυτεπάγγελτους καθαρισμούς.
Το «ποιος κάνει τι» γίνεται, για πρώτη φορά, πιο καθαρό. Και μαζί με αυτό, εισάγεται και η δυνατότητα παράλληλης επιβολής προστίμων, ανάλογα με το ποιος φορέας διαπιστώνει την παράβαση. Στόχος είναι να περιοριστούν τα κενά, οι καθυστερήσεις και το γνωστό «μπαλάκι ευθυνών» που συχνά ακυρώνει στην πράξη κάθε καλή πρόθεση.
Ιδιαίτερη σημασία δίνεται και στο ζήτημα των κυρώσεων. Το νέο μοντέλο απομακρύνεται από τη λογική των οριζόντιων προστίμων και εισάγει την αρχή της αναλογικότητας. Η έκταση του οικοπέδου, ο βαθμός επικινδυνότητας και η ουσιαστική –όχι τυπική– συμμόρφωση λαμβάνονται πλέον υπόψη, ώστε τα πρόστιμα να λειτουργούν αποτρεπτικά χωρίς να μετατρέπονται σε τυφλή τιμωρία.
Παράλληλα, το σχέδιο νόμου επιχειρεί να διορθώσει ένα από τα πιο αδύναμα σημεία των προηγούμενων ετών: τον ψηφιακό αποκλεισμό. Για ηλικιωμένους, άτομα με αναπηρία ή πολίτες που αντικειμενικά αδυνατούν να χρησιμοποιήσουν ηλεκτρονικές υπηρεσίες, προβλέπονται εναλλακτικοί, μη ψηφιακοί τρόποι υποβολής δήλωσης. Επιπλέον, δημιουργείται Κέντρο Υποστήριξης Υποβολής Δηλώσεων στο Υπουργείο, ώστε η υποχρέωση να μην μετατρέπεται σε παγίδα για τους πιο ευάλωτους.
Σε πρακτικό επίπεδο, από το 2026 ο καθαρισμός και η υποβολή υπεύθυνης δήλωσης στο Εθνικό Μητρώο θα πραγματοποιούνται, εκτός απροόπτου, από 1η Απριλίου έως 30η Μαΐου, με δυνατότητα παράτασης αν το επιβάλλουν οι καιρικές συνθήκες. Η υποχρέωση, ωστόσο, δεν εξαντλείται σε ένα χρονικό παράθυρο: ο χώρος πρέπει να διατηρείται καθαρός σε όλη τη διάρκεια της αντιπυρικής περιόδου, από 1η Μαΐου έως 31 Οκτωβρίου.
Τα στοιχεία των προηγούμενων ετών δείχνουν γιατί το 2026 θεωρείται «τεστ αντοχής». Το 2024 χαρακτηρίστηκε από έντονη ανισορροπία, με σχεδόν τους μισούς δήμους εκτός πλατφόρμας, παρά το γεγονός ότι δηλώθηκαν περίπου 830.000 καθαρισμένα οικόπεδα. Το 2025, αντίθετα, η ψηφιακή συμμετοχή αυξήθηκε θεαματικά: 329 δήμοι συνδέθηκαν στο σύστημα και καταγράφηκαν πάνω από 700.000 δηλώσεις, με εντυπωσιακή κορύφωση την τελευταία ημέρα της προθεσμίας.
Εκεί, όμως, αποκαλύφθηκε και το μεγαλύτερο πρόβλημα: οι έλεγχοι. Χιλιάδες καταγγελίες, περιορισμένοι πόροι, περιπτώσεις ψευδών αναφορών ή καταγγελιών χωρίς αντικείμενο, και ιδιοκτήτες που συμμορφώθηκαν εκ των υστέρων. Το σύστημα απέδειξε ότι μπορεί να παράγει αριθμούς, αλλά δυσκολεύεται όταν πρέπει να μετατρέψει τα δεδομένα σε στοχευμένη δράση επί του πεδίου.
Αυτό ακριβώς καλείται να αλλάξει το νέο πλαίσιο. Γιατί, τελικά, η επιτυχία δεν θα κριθεί από το πόσες δηλώσεις θα κατατεθούν, αλλά από το αν οι πραγματικά επικίνδυνες εκτάσεις θα καθαριστούν έγκαιρα και αν οι δήμοι θα πάψουν να λειτουργούν απλώς ως διαχειριστές μιας πλατφόρμας. Το 2026 δεν θα είναι απλώς άλλη μια χρονιά. Θα είναι η στιγμή που θα φανεί αν η πρόληψη μπορεί να γίνει πράξη.
