Με μια κίνηση που προκαλεί έντονες πολιτικές και κοινωνικές αντιδράσεις, ομάδα 11 βουλευτών του ΣΥΡΙΖΑ – Προοδευτική Συμμαχία κατέθεσε κοινοβουλευτική ερώτηση για μια πρακτική που –όπως καταγγέλλεται– εφαρμόζεται συστηματικά από συστημικές τράπεζες. Πρωτοβουλία της ενέργειας ανέλαβε ο Βουλευτής Μαγνησίας Αλέξανδρος Μεϊκόπουλος, ζητώντας εξηγήσεις από τα Υπουργεία Ανάπτυξης και Εθνικής Οικονομίας & Οικονομικών.
Στο επίκεντρο βρίσκεται μια φαινομενικά «αθώα» μεταβολή: απλοί καταθετικοί λογαριασμοί πολιτών μετατρέπονται αυτόματα σε λογαριασμούς «προνομίων», συνοδευόμενοι από μηνιαία πάγια χρέωση που κυμαίνεται από 0,50 έως 0,80 ευρώ.
Το ποσό μοιάζει μικρό. Η πρακτική, όμως, όχι.
Πώς λειτουργεί η «σιωπηρή αποδοχή»
Σύμφωνα με όσα επισημαίνονται στην κοινοβουλευτική παρέμβαση, η μετατροπή δεν γίνεται μετά από ρητή συναίνεση του πελάτη. Αντίθετα, εφαρμόζεται ένα μοντέλο γνωστό ως “opt-out”: ο καταναλωτής ενημερώνεται ότι ο λογαριασμός του θα αλλάξει κατηγορία, εκτός αν αντιδράσει εντός συγκεκριμένης προθεσμίας.
Αν δεν προβεί σε ενέργεια;
Θεωρείται ότι συμφωνεί.
Η πρακτική αυτή εγείρει σοβαρά ζητήματα διαφάνειας και θεμιτής συναίνεσης. Στην πράξη, η αδράνεια ερμηνεύεται ως συγκατάθεση – κάτι που νομικά και ηθικά αμφισβητείται, ιδιαίτερα όταν αφορά οικονομικές επιβαρύνσεις.
«Προνόμια» ή βασικές υπηρεσίες;
Το ζήτημα περιπλέκεται ακόμη περισσότερο αν εξεταστεί το περιεχόμενο των λεγόμενων «αναβαθμισμένων» λογαριασμών. Οι υπηρεσίες που εντάσσονται σε αυτούς περιλαμβάνουν:
Πληρωμές λογαριασμών
Εμβάσματα
Χρήση χρεωστικών καρτών
Δηλαδή, λειτουργίες που μέχρι πρότινος θεωρούνταν βασικά τραπεζικά εργαλεία και παρέχονταν είτε χωρίς πάγια χρέωση είτε με επιμέρους κόστη ανά συναλλαγή.
Το ερώτημα που τίθεται είναι σαφές:
Αποτελούν αυτές οι υπηρεσίες «προνόμια» ή θεμελιώδη στοιχεία ενός απλού λογαριασμού;
Οι πιο ευάλωτοι στο στόχαστρο
Η επιβάρυνση μπορεί να φαίνεται περιορισμένη σε απόλυτα νούμερα, όμως αποκτά άλλη διάσταση όταν εξεταστεί ποιοι επηρεάζονται περισσότερο.
Σύμφωνα με στοιχεία του Ταμείο Εγγύησης Καταθέσεων και Επενδύσεων, πάνω από το 70% των καταθετών στην Ελλάδα διατηρεί υπόλοιπα κάτω των 1.000 ευρώ.
Για αυτούς τους πολίτες –ηλικιωμένους, χαμηλοσυνταξιούχους, μικροκαταθέτες ή άτομα με περιορισμένη ψηφιακή εξοικείωση– η μηνιαία χρέωση δεν είναι αμελητέα. Σε ετήσια βάση, μπορεί να ξεπεράσει τα 9 ευρώ. Σε λογαριασμούς με χαμηλό υπόλοιπο, το ποσό αυτό αποκτά ουσιαστικό βάρος.
Ιδίως όταν η «συναίνεση» έχει δοθεί σιωπηρά.
Οι αντιδράσεις των καταναλωτών
Η ΕΚΠΟΙΖΩ έχει χαρακτηρίσει τις συγκεκριμένες πρακτικές αδιαφανείς, αφήνοντας ανοιχτό το ενδεχόμενο να συνιστούν καταχρηστικούς όρους συναλλαγής.
Σύμφωνα με την Ένωση, η μετατροπή βασικών τραπεζικών υπηρεσιών σε πακέτα με πάγια χρέωση, χωρίς ενεργή επιλογή του πελάτη, υπονομεύει την έννοια της ελεύθερης συναλλακτικής βούλησης.
Ο Αλέξανδρος Μεϊκόπουλος υπογράμμισε ότι οι τράπεζες δεν μπορούν να αναδιαμορφώνουν μονομερώς τη φύση βασικών υπηρεσιών αξιοποιώντας την απουσία αντίδρασης των πολιτών ως τεκμήριο αποδοχής.
Τα κρίσιμα ερωτήματα προς την κυβέρνηση
Η κοινοβουλευτική ερώτηση θέτει συγκεκριμένα ζητήματα που καλούνται να απαντήσουν οι αρμόδιοι Υπουργοί:
Είναι συμβατή με το δίκαιο καταναλωτή η επιβολή νέων πάγιων χρεώσεων μέσω μηχανισμού «opt-out»;
Μπορεί η αδράνεια να εκληφθεί ως έγκυρη συναίνεση, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για ευάλωτες κοινωνικές ομάδες;
Πώς ορίζονται θεσμικά οι βασικές τραπεζικές υπηρεσίες;
Συνάδουν οι πρακτικές αυτές με το ισχύον ρυθμιστικό πλαίσιο και ειδικά με τον Ν. 5167/2024;
Πώς διασφαλίζεται το δικαίωμα πρόσβασης σε βασικό λογαριασμό χωρίς αδικαιολόγητες επιβαρύνσεις;
Προτίθεται η Πολιτεία να προχωρήσει σε ουσιαστικό εποπτικό έλεγχο;
Τα ερωτήματα δεν είναι τυπικά. Αγγίζουν τον πυρήνα της σχέσης πολίτη–τραπεζικού συστήματος.
Το ευρύτερο πλαίσιο
Σε μια περίοδο κατά την οποία το τραπεζικό σύστημα έχει επανέλθει σε υψηλή κερδοφορία, οι μικρές αλλά μαζικές χρεώσεις δημιουργούν εύλογους προβληματισμούς. Όταν ένα πάγιο 0,80€ εφαρμόζεται σε εκατοντάδες χιλιάδες λογαριασμούς, τα έσοδα πολλαπλασιάζονται σημαντικά.
Το ζήτημα, επομένως, δεν περιορίζεται στο ύψος της χρέωσης, αλλά στη μεθοδολογία και στη διαφάνεια.
Η έννοια της «σιωπηρής αποδοχής» μπορεί να θεωρηθεί τεχνικά νόμιμη υπό προϋποθέσεις. Όμως η εφαρμογή της σε υπηρεσίες καθημερινής τραπεζικής χρήσης θέτει ερωτήματα ισορροπίας ισχύος μεταξύ τράπεζας και πελάτη.
Τι διακυβεύεται
Στον πυρήνα της υπόθεσης βρίσκεται κάτι θεμελιώδες:
Η πρόσβαση σε βασικές τραπεζικές υπηρεσίες χωρίς αιφνιδιαστικές επιβαρύνσεις.
Αν οι πληρωμές, τα εμβάσματα και η χρήση κάρτας μετατρέπονται σε «προνομιακά πακέτα», τότε η ίδια η έννοια του βασικού λογαριασμού επαναπροσδιορίζεται – με κόστος που μετακυλίεται στους πολίτες.
Η απάντηση της κυβέρνησης θα κρίνει εάν πρόκειται για μια απλή εμπορική πρακτική εντός πλαισίου ή για ένα μοντέλο που απαιτεί ρυθμιστική παρέμβαση.
Σε κάθε περίπτωση, το θέμα αγγίζει εκατομμύρια καταθέτες. Και αυτή τη φορά, η «σιωπή» ίσως να μην είναι επιλογή.
