Μπορεί να ξεκινά ως μια απλή αλλαγή διάθεσης. Λίγη ευερεθιστότητα. Μια ανεξήγητη ανησυχία. Ίσως μια μικρή σύγχυση που οι περισσότεροι αποδίδουν στην κούραση της ημέρας. Όμως, σύμφωνα με ειδικούς, υπάρχει ένα επαναλαμβανόμενο απογευματινό μοτίβο συμπεριφοράς που σε ορισμένες περιπτώσεις σχετίζεται με την άνοια — και συχνά περνά απαρατήρητο.
Η Βρετανίδα ψυχολόγος Dr Kellyn Lee από το University of Portsmouth κρούει τον κώδωνα του κινδύνου: η επιδείνωση της σύγχυσης και της διέγερσης αργά το απόγευμα μπορεί να αποτελεί πρώιμο δείκτη γνωστικής διαταραχής.
Το φαινόμενο που εμφανίζεται «όταν πέφτει η μέρα»
Η συμπεριφορά αυτή είναι γνωστή ως sundowning (ή σύνδρομο δύσης). Δεν πρόκειται για επίσημη ιατρική διάγνωση, αλλά για έναν περιγραφικό όρο που χρησιμοποιείται για να αποδώσει ένα μοτίβο: όσο πλησιάζει το βράδυ, τα συμπτώματα σύγχυσης, άγχους και αποδιοργάνωσης εντείνονται.
Σύμφωνα με την Alzheimer’s Society, το φαινόμενο δεν σχετίζεται απαραίτητα με τη δύση του ήλιου καθαυτή, αλλά με βιολογικούς και περιβαλλοντικούς παράγοντες που επιδρούν εκείνη την ώρα της ημέρας.
Γιατί συμβαίνει;
Οι ερευνητές θεωρούν ότι το sundowning συνδέεται με διαταραχές του κιρκάδιου ρυθμού — του «βιολογικού ρολογιού» που ρυθμίζει ύπνο, εγρήγορση και ορμονικές εκκρίσεις. Σε άτομα με άνοια, οι εγκεφαλικές αλλοιώσεις επηρεάζουν αυτή τη ρύθμιση.
Μελέτη του 2025 με τίτλο Geriatric Perspective: Sundown Syndrome and Dementia Diagnosis and Treatment επισημαίνει ότι οι απογευματινές εξάρσεις διέγερσης συνδέονται με νευροχημικές μεταβολές και μετατόπιση των κιρκάδιων ρυθμών. Η διάγνωση βασίζεται κυρίως στην κλινική παρατήρηση και όχι σε ειδικό διαγνωστικό τεστ.
Παράλληλα, πιθανοί εκλυτικοί παράγοντες περιλαμβάνουν:
-
Κόπωση ή υπερδιέγερση μέσα στην ημέρα
-
Πείνα ή πόνο που δεν εκφράζεται
-
Αλλαγές στη ρουτίνα
-
Μειωμένη έκθεση στο φυσικό φως
-
Παρενέργειες φαρμάκων
-
Διαταραχές όρασης ή ακοής
-
Χαμηλά επίπεδα μελατονίνης
Πώς εκδηλώνεται στην πράξη;
Ένα άτομο μπορεί:
-
Να γίνεται ξαφνικά ανήσυχο
-
Να επαναλαμβάνει ερωτήσεις
-
Να εμφανίζει καχυποψία ή παραληρητικές ιδέες
-
Να δυσκολεύεται να αναγνωρίσει οικεία πρόσωπα
-
Να βιώνει οπτικές ψευδαισθήσεις
Συχνά, οι οικογένειες θεωρούν ότι πρόκειται απλώς για «κακή διάθεση» ή «κουραστική μέρα». Όμως η συστηματική εμφάνιση των συμπτωμάτων συγκεκριμένες ώρες είναι αυτό που πρέπει να κινητοποιήσει την προσοχή.
Το sundowning μπορεί να εμφανιστεί σε οποιοδήποτε στάδιο άνοιας, αλλά είναι πιο συχνό σε μεσαία και προχωρημένα στάδια της νόσος Αλτσχάιμερ.
Τι μπορούν να κάνουν οι φροντιστές;
Η Dr Lee προτείνει μια πρακτική αλλά συχνά παραμελημένη στρατηγική: καταγραφή συμπτωμάτων. Σημειώστε:
-
Την ακριβή ώρα έναρξης
-
Τη διάρκεια
-
Τι προηγήθηκε
-
Πώς αντιμετωπίστηκε
Αυτό βοηθά τόσο στην κατανόηση των προτύπων όσο και στην επικοινωνία με τον θεράποντα ιατρό.
Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να χορηγηθούν αγχολυτικά, όπως η Lorazepam, ωστόσο οι ειδικοί τονίζουν ότι απαιτείται μεγάλη προσοχή λόγω του κινδύνου εξάρτησης. Η φαρμακευτική παρέμβαση δεν αποτελεί πρώτη επιλογή — προτεραιότητα έχουν οι περιβαλλοντικές και συμπεριφορικές παρεμβάσεις.
Πρακτικές που βοηθούν:
-
Σταθερή καθημερινή ρουτίνα
-
Επαρκής έκθεση σε φυσικό φως το πρωί
-
Ήρεμο περιβάλλον το απόγευμα
-
Απαλή μουσική ή συζήτηση για ευχάριστες αναμνήσεις
-
Αποφυγή έντονων ερεθισμάτων πριν τον ύπνο
Άνοια: Τα πρώιμα σημάδια που συχνά αγνοούμε
Η άνοια δεν είναι μία ενιαία νόσος αλλά ένας γενικός όρος που περιγράφει σταδιακή επιδείνωση των γνωστικών λειτουργιών. Περιλαμβάνει καταστάσεις όπως η νόσος Αλτσχάιμερ, αλλά και άλλες νευροεκφυλιστικές διαταραχές.
Τα πρώιμα συμπτώματα μπορεί να είναι διακριτικά:
-
Δυσκολία συγκέντρωσης
-
Προβλήματα εύρεσης λέξεων
-
Σύγχυση ως προς τον χρόνο
-
Μπερδέματα σε απλές οικονομικές συναλλαγές
-
Αλλαγές προσωπικότητας
Το NHS αναφέρει ότι σε πρώιμο στάδιο τα συμπτώματα μπορεί να ταξινομούνται ως ήπια γνωστική έκπτωση (MCI). Δεν εξελίσσονται όλες οι περιπτώσεις σε άνοια, όμως απαιτείται παρακολούθηση.
Γιατί η έγκαιρη αναγνώριση είναι κρίσιμη
Η άνοια δεν αποτελεί φυσιολογικό κομμάτι της γήρανσης. Η έγκαιρη αναγνώριση επιτρέπει:
-
Σχεδιασμό φροντίδας
-
Καλύτερη ποιότητα ζωής
-
Υποστήριξη φροντιστών
-
Έγκαιρη ιατρική παρέμβαση
Εάν παρατηρείτε επαναλαμβανόμενη απογευματινή επιδείνωση συμπεριφοράς σε αγαπημένο σας πρόσωπο, μην το αγνοήσετε. Η συστηματικότητα είναι το «καμπανάκι» — όχι το μεμονωμένο περιστατικό.
Το μήνυμα των ειδικών
Η απογευματινή ανησυχία δεν είναι πάντα απλή κούραση. Μπορεί να είναι ο τρόπος που ο εγκέφαλος εκφράζει μια βαθύτερη δυσλειτουργία. Η παρατήρηση, η καταγραφή και η έγκαιρη ιατρική αξιολόγηση μπορούν να κάνουν ουσιαστική διαφορά.
Η προσοχή στις μικρές αλλαγές — ειδικά όταν επαναλαμβάνονται — είναι ίσως το σημαντικότερο εργαλείο που έχουμε στα χέρια μας.
