Η απονομή επικουρικών συντάξεων στην Ελλάδα θυμίζει εδώ και χρόνια έναν διοικητικό λαβύρινθο χωρίς έξοδο. Παρά τις παρεμβάσεις και τις διαδοχικές εξαγγελίες για επιτάχυνση των διαδικασιών, χιλιάδες ασφαλισμένοι παραμένουν εγκλωβισμένοι σε μια αργόσυρτη γραφειοκρατική αλυσίδα που ξεκινά από την αίτηση και συχνά καταλήγει σε πολύμηνη – ή και πολυετή – αναμονή.
Το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο σύνθετο αν αναλογιστεί κανείς ότι περίπου οι μισοί εργαζόμενοι στη χώρα έχουν ασφαλιστικό παρελθόν σε περισσότερα από ένα ταμεία. Οι εναλλαγές εργασίας, η μετάβαση από μισθωτή σε ελεύθερη δραστηριότητα ή η παράλληλη ασφάλιση δημιούργησαν έναν «χάρτη» διαδοχικής ασφάλισης με πολλαπλές διαδρομές. Και κάθε διαδρομή σημαίνει επιπλέον έλεγχο, διασταύρωση και διοικητική διαδικασία.
Γιατί «κολλάνε» οι επικουρικές
Στον πυρήνα του ζητήματος βρίσκεται ο προσδιορισμός της αρμοδιότητας. Όταν ένας ασφαλισμένος έχει χρόνο ασφάλισης σε δύο ή περισσότερα πρώην επικουρικά ταμεία, δεν είναι αυτονόητο ποια υπηρεσία θα εκδώσει τη σύνταξη. Απαιτείται εσωτερικός έλεγχος για να διαπιστωθεί ποιος φορέας έχει την ευθύνη.
Στην πράξη, αυτό σημαίνει ανταλλαγή εγγράφων, υπηρεσιακή αλληλογραφία και αναζήτηση στοιχείων μεταξύ τμημάτων που συχνά λειτουργούν με διαφορετικά αρχεία – μερικά από τα οποία παραμένουν ακόμη χειρόγραφα. Δεν είναι σπάνιο το φαινόμενο υπηρεσίες που βρίσκονται λίγα τετράγωνα μακριά να χρειάζονται μήνες για να ολοκληρώσουν έναν κύκλο επικοινωνίας.
Όταν εμπλέκονται δύο ή και τρία πρώην ταμεία, οι χρόνοι επιμηκύνονται δραματικά. Υπάρχουν περιπτώσεις όπου η έκδοση επικουρικής σύνταξης υπερέβη τα δύο έτη, με τους ασφαλισμένους να έχουν ήδη λάβει την κύρια σύνταξη και να περιμένουν το «συμπλήρωμα» που συχνά είναι κρίσιμο για τον οικογενειακό προϋπολογισμό.
Σήμερα, οι εκκρεμείς επικουρικές ανέρχονται περίπου στις 30.000 – αριθμός που αποτυπώνει το μέγεθος της διοικητικής συμφόρησης.
Η 15ετία που έφερε ανάσα – αλλά όχι λύση
Μια σημαντική παρέμβαση έγινε με τον Νόμος 5078/2023. Η πρόβλεψη ότι αρκούν 15 έτη συνολικής επικουρικής ασφάλισης ώστε η σύνταξη να απονέμεται από τον φορέα στον οποίο κατατίθεται η αίτηση επιτάχυνε αισθητά πολλές περιπτώσεις.
Η λογική ήταν απλή: εφόσον συμπληρώνεται η ελάχιστη απαιτούμενη διάρκεια, η διαδικασία δεν «σπάει» σε πολλαπλά στάδια ελέγχου αρμοδιότητας. Αυτό μείωσε αισθητά τους χρόνους για ασφαλισμένους με περιορισμένη διαδοχική ασφάλιση.
Ωστόσο, η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη. Σε περιπτώσεις όπου ο ασφαλισμένος διαθέτει 25 ή 30 έτη συνολικής ασφάλισης, η αρμοδιότητα δεν καθορίζεται απλώς από την κατάθεση της αίτησης. Θεωρητικά, υπεύθυνος είναι ο φορέας στον οποίο συγκεντρώνεται ο μεγαλύτερος χρόνος ασφάλισης και πληρούνται οι αντίστοιχες προϋποθέσεις. Και εδώ ακριβώς επανεμφανίζεται η γραφειοκρατία: χρειάζεται έλεγχος για να αποδειχθεί ποιος έχει τον «πλειοψηφικό» χρόνο.
Έτσι, ενώ η 15ετία λειτούργησε ως επιταχυντής, δεν εξάλειψε τον πυρήνα του προβλήματος.
Η ριζική ανατροπή που σχεδιάζεται
Το υπουργείο Εργασίας επεξεργάζεται νέα ρύθμιση που φιλοδοξεί να αλλάξει το μοντέλο απονομής. Η βασική φιλοσοφία είναι σαφής: τέλος στις εσωτερικές μεταβιβάσεις φακέλων και στην αναζήτηση «αρμόδιου» φορέα.
Η πρόταση προβλέπει ότι:
-
Δεν θα απαιτείται πλέον αλληλογραφία μεταξύ υπηρεσιών για να προσδιοριστεί ποιος εκδίδει τη σύνταξη.
-
Ο συνολικός χρόνος διαδοχικής επικουρικής ασφάλισης θα αντιμετωπίζεται ως ενιαίος.
-
Αποκλειστικά υπεύθυνο για την απονομή θα είναι το τελευταίο ταμείο στο οποίο υπαγόταν ο ασφαλισμένος.
Με απλά λόγια, η αίτηση θα παραμένει εκεί όπου κατατίθεται. Δεν θα «ταξιδεύει» από υπηρεσία σε υπηρεσία για να διαπιστωθεί ποιος έχει τον περισσότερο χρόνο. Το σύνολο της ασφαλιστικής διαδρομής θα θεωρείται ένα ενιαίο ασφαλιστικό κεφάλαιο εντός του κλάδου επικουρικής ασφάλισης.
Εφόσον η ρύθμιση υιοθετηθεί, η επικουρική θα μπορεί να εκδίδεται σχεδόν ταυτόχρονα με την κύρια σύνταξη, σε μια διαδικασία ταχείας διεκπεραίωσης. Για χιλιάδες συνταξιούχους, αυτό σημαίνει ότι δεν θα μεσολαβεί πλέον πολύμηνο «κενό» μεταξύ των δύο παροχών.
Ψηφιοποίηση: το κρυφό κλειδί της επιτάχυνσης
Καμία μεταρρύθμιση, ωστόσο, δεν μπορεί να αποδώσει χωρίς αξιόπιστα δεδομένα. Εδώ έρχεται ο ρόλος της ψηφιοποίησης. Τα τελευταία χρόνια πραγματοποιείται μαζική σάρωση και καταχώριση των φυσικών αρχείων που βρίσκονταν αποθηκευμένα σε αποθήκες και υπόγεια.
Περίπου 53 εκατομμύρια έγγραφα έχουν ήδη ψηφιοποιηθεί, ενώ βρίσκεται σε εξέλιξη η ενσωμάτωσή τους στο ατομικό ασφαλιστικό ιστορικό κάθε πολίτη. Πρόκειται για ένα έργο που αλλάζει τις διοικητικές ισορροπίες: όταν τα δεδομένα είναι άμεσα προσβάσιμα ψηφιακά, μειώνονται δραστικά οι ανάγκες φυσικής αναζήτησης φακέλων.
Η ολοκλήρωση του έργου αναμένεται εντός των επόμενων μηνών. Τα πρώτα μετρήσιμα αποτελέσματα στους χρόνους απονομής εκτιμάται ότι θα φανούν σύντομα, καθώς η διασταύρωση στοιχείων θα γίνεται πλέον ηλεκτρονικά και όχι μέσω χειρόγραφων καρτελών.
Το στοίχημα της αξιοπιστίας
Η επιτάχυνση των επικουρικών δεν είναι απλώς τεχνικό ζήτημα. Αγγίζει την αξιοπιστία του ίδιου του ασφαλιστικού συστήματος. Για τον συνταξιούχο που περιμένει, κάθε μήνας καθυστέρησης μεταφράζεται σε πραγματική οικονομική πίεση.
Αν η νέα διάταξη εφαρμοστεί όπως σχεδιάζεται και συνδυαστεί με πλήρη ψηφιοποίηση των αρχείων, το σημερινό «μποτιλιάρισμα» μπορεί να περιοριστεί δραστικά. Το αν θα κλείσει οριστικά η πληγή των καθυστερήσεων θα φανεί στην πράξη — εκεί όπου η διοικητική θεωρία συναντά την καθημερινότητα των πολιτών.
