Η Ελλάδα προχωρά στη «ψηφιακή ενηλικίωση» από το 2027 – Πώς θα γίνεται η επαλήθευση ηλικίας μέσω Kids Wallet, τι θα ισχύει για τις ηλικίες 13–15 και ποιες ευθύνες αναλαμβάνουν οι πλατφόρμες
Μεγάλες αλλαγές έρχονται από την 1η Ιανουαρίου 2027 στον τρόπο με τον οποίο τα παιδιά θα μπορούν να χρησιμοποιούν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, καθώς η κυβέρνηση προχωρά στη νομοθέτηση της λεγόμενης «ψηφιακής ενηλικίωσης» στα 15 έτη.
Πρόκειται για μια παρέμβαση που μπορεί να αλλάξει σημαντικά την καθημερινότητα χιλιάδων οικογενειών, καθώς η πρόσβαση ανηλίκων στα social media δεν θα στηρίζεται πλέον μόνο στη δήλωση μιας ημερομηνίας γέννησης από τον ίδιο τον χρήστη.
Η κυβέρνηση σχεδιάζει να αξιοποιήσει το Kids Wallet ως μηχανισμό επιβεβαίωσης της ηλικίας, ενώ σημαντικό μέρος της ευθύνης για την εφαρμογή του νέου πλαισίου μεταφέρεται στις ίδιες τις ψηφιακές πλατφόρμες.
Ο υπουργός Ψηφιακής Διακυβέρνησης και Τεχνητής Νοημοσύνης Δημήτρης Παπαστεργίου, σε συνέντευξή του στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, περιέγραψε τον σχεδιασμό και εξήγησε γιατί η Ελλάδα αποφάσισε να κινηθεί πριν ολοκληρωθεί η αντίστοιχη ευρωπαϊκή νομοθετική διαδικασία.
Από την 1η Ιανουαρίου 2027 το νέο πλαίσιο
Σύμφωνα με τον σχεδιασμό, η ελληνική νομοθέτηση θα θέσει ως βασικό όριο ψηφιακής ενηλικίωσης τα 15 χρόνια.
Η Ελλάδα δεν σκοπεύει να περιμένει την οριστικοποίηση του ευρωπαϊκού EU Kids Act, καθώς, σύμφωνα με τον Δημήτρη Παπαστεργίου, η ευρωπαϊκή διαδικασία εκτιμάται ότι μπορεί να απαιτήσει περίπου 20 μήνες.
Η κυβέρνηση θεωρεί ότι ένα τόσο μεγάλο διάστημα αναμονής θα άφηνε ακόμη μία γενιά παιδιών Δημοτικού και Γυμνασίου χωρίς το νέο πλαίσιο προστασίας.
Η ελληνική νομοθεσία θα κινηθεί στις βασικές αρχές που έχουν ήδη διαμορφωθεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο και, εφόσον χρειαστεί, θα γίνουν στη συνέχεια επιμέρους προσαρμογές.
Τι θα συμβεί με τα παιδιά ηλικίας 13 έως 15 ετών
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η ενδιάμεση ηλικιακή κατηγορία 13 έως 15 ετών.
Η ευρωπαϊκή προσέγγιση δεν προβλέπει ότι ένα παιδί 13 ετών θα μπορεί απλώς να χρησιμοποιεί τα σημερινά social media με τον ίδιο τρόπο που τα χρησιμοποιεί ένας ενήλικος.
Αντίθετα, εξετάζονται ειδικά διαμορφωμένα περιβάλλοντα κοινωνικής δικτύωσης με αυστηρούς περιορισμούς.
Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται η απουσία ατελείωτου scrolling, περιορισμοί στη χρονική διάρκεια χρήσης, «κλείδωμα» κατά τις νυχτερινές ώρες και περιορισμοί στην επικοινωνία αγνώστων με ανήλικους χρήστες.
Ο Δημήτρης Παπαστεργίου αναφέρει χαρακτηριστικά ως ευρωπαϊκή κατεύθυνση για αυτές τις ηλικίες μέγιστη χρήση περίπου μίας ώρας την ημέρα και ειδικά σχεδιασμένα περιβάλλοντα αντί των σημερινών ανεξέλεγκτων λογαριασμών.
Kids Wallet: Πώς θα αποδεικνύεται η ηλικία
Το δυσκολότερο πρακτικό ζήτημα είναι προφανές: πώς θα γνωρίζει μια πλατφόρμα ότι πίσω από έναν λογαριασμό βρίσκεται ένα παιδί 13 ή 14 ετών;
Εδώ μπαίνει στο παιχνίδι το Kids Wallet.
Σύμφωνα με όσα εξηγεί ο υπουργός, το σύστημα έχει σχεδιαστεί ώστε να μη μεταφέρει στις πλατφόρμες προσωπικά στοιχεία του παιδιού.
Δεν θα αποστέλλεται η ημερομηνία γέννησης ούτε κάποιο άλλο στοιχείο ταυτότητας.
Το Kids Wallet θα επιστρέφει ουσιαστικά μόνο ένα ψηφιακό «σήμα» –ένα flag– που θα πιστοποιεί εάν ο συγκεκριμένος χρήστης βρίσκεται πάνω ή κάτω από το προβλεπόμενο ηλικιακό όριο.
Με τον τρόπο αυτό επιχειρείται να λυθεί το πρόβλημα της επιβεβαίωσης ηλικίας χωρίς οι εταιρείες κοινωνικής δικτύωσης να αποκτούν πρόσβαση σε πρόσθετα προσωπικά δεδομένα των ανηλίκων.
Το βάρος περνά στις ίδιες τις πλατφόρμες
Μία από τις σημαντικότερες πτυχές του σχεδιασμού είναι ότι η κυβέρνηση δεν θέλει ολόκληρη η ευθύνη να μεταφερθεί στους γονείς.
Οι πλατφόρμες θα έχουν το βάρος της αναζήτησης της πραγματικής ηλικίας των χρηστών.
Θα μπορούν να χρησιμοποιούν τους αλγορίθμους τους προκειμένου να διαπιστώνουν εάν υπάρχουν ενδείξεις ότι ένας λογαριασμός ανήκει σε ανήλικο και, όταν δεν υπάρχει επαρκής βεβαιότητα, να ζητούν επιβεβαίωση ηλικίας μέσω του προβλεπόμενου μηχανισμού.
Ο Παπαστεργίου είναι σαφής ως προς τη φιλοσοφία της ρύθμισης: οι γονείς δεν μπορούν να βρίσκονται διαρκώς πίσω από τις πλατφόρμες προσπαθώντας να προστατεύσουν τα κινητά των παιδιών τους.
Η ασφάλεια των ανηλίκων πρέπει να αποτελεί μέρος του ίδιου του σχεδιασμού των ψηφιακών υπηρεσιών.
Η κρίσιμη ευθύνη των γονέων
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι γονείς δεν θα έχουν ευθύνη.
Υπάρχει, μάλιστα, ένα κρίσιμο σημείο στο οποίο ολόκληρο το σύστημα μπορεί να παρακαμφθεί πολύ εύκολα: η χρήση των στοιχείων του γονέα από το παιδί.
Εάν, για παράδειγμα, όταν μια πλατφόρμα ζητήσει επιβεβαίωση ηλικίας, ένας γονέας επιτρέψει στο παιδί να χρησιμοποιήσει τη δική του ψηφιακή ταυτότητα ή το δικό του κινητό για να εμφανιστεί ως ενήλικος χρήστης, τότε η προστασία ακυρώνεται στην πράξη.
Γι’ αυτό και η κυβέρνηση σχεδιάζει παράλληλα οργανωμένη καμπάνια ενημέρωσης γονέων και κηδεμόνων, με παρεμβάσεις σε σχολεία, εκπαιδευτικούς και συλλόγους γονέων.
Γιατί μπαίνει στο στόχαστρο το ατελείωτο scrolling
Η συζήτηση δεν αφορά μόνο την ηλικία εισόδου στα social media.
Αφορά και τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο έχουν σχεδιαστεί οι πλατφόρμες ώστε να κρατούν τον χρήστη όσο το δυνατόν περισσότερο μπροστά στην οθόνη.
Το συνεχές scrolling και γενικότερα τα εθιστικά σχεδιαστικά μοτίβα θεωρούνται ιδιαίτερα προβληματικά για μικρότερες ηλικίες.
Ο υπουργός συνδέει την υπερβολική χρήση με κινδύνους που αφορούν τη μάθηση, την ανάπτυξη, την αυτοεκτίμηση και φαινόμενα όπως το FOMO (fear of missing out).
Η λογική του νέου πλαισίου είναι επομένως ευρύτερη από ένα απλό «απαγορεύεται κάτω των 15».
Στόχος είναι να δημιουργηθεί ένα διαφορετικό ψηφιακό περιβάλλον για τα παιδιά, στο οποίο θα περιορίζονται οι μηχανισμοί που μπορούν να ενθαρρύνουν πολύωρη ή εθιστική χρήση.
Τι γίνεται εάν οι πλατφόρμες δεν συμμορφωθούν
Το επόμενο μεγάλο ερώτημα αφορά τις εταιρείες που δεν έχουν έδρα στην Ελλάδα.
Η εφαρμογή των κανόνων θα συνδεθεί με τον ευρωπαϊκό Digital Services Act (DSA), ο οποίος ήδη προβλέπει διαδικασίες και κυρώσεις για παραβιάσεις των υποχρεώσεων των ψηφιακών πλατφορμών.
Στην Ελλάδα αρμόδια αρχή είναι η ΕΕΤΤ.
Στο παράδειγμα που δίνει ο Δημήτρης Παπαστεργίου, εάν διαπιστωθεί ότι ένας 14χρονος έχει πρόσβαση σε κοινωνικό δίκτυο κατά παράβαση των κανόνων, η ελληνική αρμόδια αρχή μπορεί να κινήσει τη διαδικασία μέσω του DSA και της χώρας στην οποία βρίσκεται η ευρωπαϊκή έδρα της εταιρείας.
Παράλληλα εξετάζεται κατά πόσο η διαδικασία επιβολής κυρώσεων θα μπορούσε στο μέλλον να έρθει περισσότερο σε εθνικό επίπεδο.
Η Ελλάδα δεν περιμένει το EU Kids Act
Η κυβέρνηση παρουσιάζει την ελληνική πρωτοβουλία ως μέρος μιας συζήτησης που ξεκίνησε περίπου δύο χρόνια νωρίτερα και στη συνέχεια απέκτησε ευρωπαϊκές διαστάσεις.
Ο Κυριάκος Μητσοτάκης είχε θέσει το ζήτημα της προστασίας των ανηλίκων στο διαδίκτυο από το βήμα της Γενικής Συνέλευσης των Ηνωμένων Εθνών, ενώ ακολούθησε η ανάπτυξη του Kids Wallet και η συζήτηση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες.
Πλέον, σύμφωνα με τον σχεδιασμό, η Ελλάδα δεν θα περιμένει να ολοκληρωθεί ολόκληρη η ευρωπαϊκή νομοθετική διαδικασία.
Η 1η Ιανουαρίου 2027 αποτελεί την ημερομηνία-ορόσημο.
Το μεγάλο στοίχημα, ωστόσο, δεν θα είναι μόνο η ψήφιση του νόμου.
Θα είναι το κατά πόσο το σύστημα θα μπορέσει πράγματι να εμποδίσει την παράκαμψη των ηλικιακών περιορισμών, εάν οι πλατφόρμες θα εφαρμόσουν αποτελεσματικά την επαλήθευση ηλικίας και εάν γονείς και παιδιά θα συνεργαστούν αντί να αναζητούν τρόπους παράκαμψης των περιορισμών.
Γιατί, όπως προκύπτει και από τις κυβερνητικές εξαγγελίες, η «ψηφιακή ενηλικίωση» δεν μπορεί να λειτουργήσει μόνο ως ένας αριθμός ηλικίας σε έναν νόμο. Θα κριθεί στην πράξη, στα κινητά των παιδιών και στον τρόπο με τον οποίο θα λειτουργούν πλέον οι ίδιες οι πλατφόρμες.
