Τουρκολιβυκό μνημόνιο: Η ανατροπή στην ανατολική Λιβύη και τα δύσκολα ερωτήματα για την ελληνική διπλωματία

Νέα δεδομένα για την ελληνική εξωτερική πολιτική δημιουργεί η αναφερόμενη επικύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου από τη Βουλή των Αντιπροσώπων της Λιβύης, η οποία εδρεύει στην ανατολική πλευρά της χώρας. Η εξέλιξη προκαλεί ιδιαίτερο προβληματισμό στην Αθήνα, καθώς η ανατολική Λιβύη αποτελούσε μέχρι πρόσφατα σημαντικό συνομιλητή της Ελλάδας στην προσπάθεια αντιμετώπισης των τουρκικών διεκδικήσεων στην Ανατολική Μεσόγειο.

Στο επίκεντρο της πολιτικής συζήτησης βρίσκεται ο υπουργός Εξωτερικών Γιώργος Γεραπετρίτης, ο οποίος είχε επενδύσει στην ανάπτυξη διαύλων επικοινωνίας με την πλευρά του στρατάρχη Χαλίφα Χαφτάρ.

Η αλλαγή στάσης που αποδίδεται στη Βουλή της ανατολικής Λιβύης δημιουργεί ερωτήματα για τις διπλωματικές ισορροπίες στην περιοχή και για το κατά πόσον οι ελληνικές επαφές είχαν διαμορφώσει επαρκείς προϋποθέσεις διατήρησης των προηγούμενων θέσεων.

Η ανατροπή στην ανατολική Λιβύη

Το τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019 αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα αντιπαράθεσης της Ελλάδας με την Τουρκία στην Ανατολική Μεσόγειο.

Η συμφωνία θαλάσσιας οριοθέτησης μεταξύ Άγκυρας και της τότε κυβέρνησης της Τρίπολης αμφισβητείται από την Αθήνα, καθώς η ελληνική πλευρά υποστηρίζει ότι παραβλέπει τα δικαιώματα των ελληνικών νησιών και δεν συμβιβάζεται με το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας.

Για χρόνια, η πολιτική και θεσμική διάσπαση της Λιβύης δημιουργούσε διαφορετικές προσεγγίσεις απέναντι στη συμφωνία.

Η ανατολική πλευρά της χώρας, στην οποία ασκεί σημαντική επιρροή ο Χαλίφα Χαφτάρ, αντιμετωπιζόταν από την Αθήνα ως ένας κρίσιμος παράγοντας για τη μη αποδοχή του μνημονίου από το σύνολο των λιβυκών θεσμών.

Η αναφερόμενη επικύρωση από τη Βουλή των Αντιπροσώπων μεταβάλλει αυτή την εικόνα σε πολιτικό επίπεδο.

Ωστόσο, η πολιτική έγκριση μιας συμφωνίας και η διεθνής νομική ισχύς των θαλάσσιων οριοθετήσεών της είναι διαφορετικά ζητήματα.

Η ελληνική αμφισβήτηση του μνημονίου δεν αίρεται αυτομάτως από μια απόφαση λιβυκού θεσμού.

Οι επαφές Γεραπετρίτη με την πλευρά Χαφτάρ

Το ενδιαφέρον επικεντρώνεται στις επαφές που είχε πραγματοποιήσει ο Γιώργος Γεραπετρίτης με την ανατολική Λιβύη.

Σύμφωνα με τις πληροφορίες που έχουν δημοσιοποιηθεί, ο υπουργός Εξωτερικών είχε συναντηθεί με τον Χαλίφα Χαφτάρ στη Βεγγάζη τον Μάρτιο, επιδιώκοντας την ενίσχυση της επικοινωνίας και της συνεργασίας.

Παράλληλα, στην Αθήνα πραγματοποιήθηκε συνάντηση με τον γιο του στρατάρχη, Σαντάμ Χαφτάρ.

Οι επαφές αυτές εντάσσονταν στη συνολικότερη προσπάθεια της ελληνικής διπλωματίας να διατηρεί σχέσεις με διαφορετικά κέντρα εξουσίας στη Λιβύη.

Η συγκεκριμένη πολιτική έχει ιδιαίτερη σημασία σε μια χώρα όπου η εσωτερική διάσπαση επηρεάζει τόσο τις διεθνείς συμφωνίες όσο και την εκπροσώπηση των κρατικών θεσμών.

Το γεγονός, όμως, ότι η ανατολική πλευρά εμφανίζεται πλέον να κινείται προς την επικύρωση του μνημονίου, παρά τις προηγούμενες επαφές με την Αθήνα, δημιουργεί ένα νέο αντικείμενο διπλωματικής αξιολόγησης.

Τα ερωτήματα για το υπουργείο Εξωτερικών

Η εξέλιξη φέρνει στο προσκήνιο μια σειρά ερωτημάτων για τον σχεδιασμό της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής.

Το πρώτο αφορά το κατά πόσον υπήρχαν ενδείξεις ότι η στάση της ανατολικής Λιβύης μπορούσε να μεταβληθεί.

Το δεύτερο σχετίζεται με το περιεχόμενο των διπλωματικών επαφών και τις δυνατότητες που είχε η ελληνική πλευρά να επηρεάσει τις αποφάσεις των συνομιλητών της.

Το τρίτο αφορά την τουρκική διπλωματική δραστηριότητα και τους παράγοντες που ενδεχομένως συνέβαλαν στη μετατόπιση των λιβυκών θέσεων.

Τα ερωτήματα αυτά δεν αποδεικνύουν από μόνα τους ότι η ελληνική πλευρά είχε λάβει συγκεκριμένες διαβεβαιώσεις οι οποίες παραβιάστηκαν.

Αναδεικνύουν, ωστόσο, την ανάγκη να διευκρινιστεί πώς αξιολογεί το υπουργείο Εξωτερικών την εξέλιξη και ποιες πρωτοβουλίες εξετάζει στη συνέχεια.

Η Τουρκία και η διπλωματική της παρουσία στη Λιβύη

Η Τουρκία έχει αναπτύξει τα τελευταία χρόνια σημαντικές πολιτικές και στρατιωτικές σχέσεις με τη Λιβύη.

Η αρχική συμφωνία του 2019 με την κυβέρνηση της Τρίπολης αποτέλεσε κεντρικό στοιχείο της στρατηγικής της Άγκυρας για την Ανατολική Μεσόγειο.

Η προσέγγιση και με την ανατολική πλευρά της χώρας θα μπορούσε να διευρύνει τα διπλωματικά της περιθώρια, ιδιαίτερα εφόσον η συγκεκριμένη πλευρά αποδεχθεί πολιτικά τη συμφωνία.

Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι έχουν επιλυθεί οι διεθνείς νομικές διαφωνίες που αφορούν το περιεχόμενο του μνημονίου.

Η Ελλάδα εξακολουθεί να απορρίπτει τη θαλάσσια οριοθέτηση που προβλέπει η συμφωνία και να επικαλείται τα κυριαρχικά της δικαιώματα.

Τι αλλάζει για την Αθήνα

Η ουσιαστική δυσκολία για την ελληνική διπλωματία βρίσκεται στην πιθανή απώλεια ενός σημαντικού σημείου πολιτικής στήριξης μέσα στο λιβυκό σύστημα εξουσίας.

Μέχρι πρόσφατα, η αντίθεση της ανατολικής Λιβύης προς το τουρκολιβυκό μνημόνιο αποτελούσε ένα δεδομένο με ιδιαίτερη διπλωματική αξία για την Αθήνα.

Εάν η μετατόπιση αυτή παγιωθεί, η ελληνική πλευρά θα χρειαστεί να επανεκτιμήσει τις σχέσεις της με τους λιβυκούς θεσμούς και τις δυνατότητες διπλωματικής παρέμβασης.

Παράλληλα, το ζήτημα αναμένεται να αποτελέσει αντικείμενο πολιτικής αντιπαράθεσης στο εσωτερικό της χώρας, με επίκεντρο την αποτελεσματικότητα των μέχρι σήμερα χειρισμών.

Το γεγονός ότι πραγματοποιήθηκαν συναντήσεις υψηλού επιπέδου με την πλευρά Χαφτάρ καθιστά ιδιαίτερα σημαντική την αποσαφήνιση των αποτελεσμάτων τους.

Η επόμενη ημέρα

Η νέα κατάσταση στην ανατολική Λιβύη αναδεικνύει την πολυπλοκότητα της διπλωματικής αντιπαράθεσης στην Ανατολική Μεσόγειο.

Η Ελλάδα καλείται να διαχειριστεί μια πολιτική μεταβολή σε μια χώρα με πολλαπλά κέντρα εξουσίας, ισχυρές εξωτερικές επιρροές και εκκρεμή ζητήματα διεθνούς νομιμοποίησης.

Για τον Γιώργο Γεραπετρίτη, το βασικό ζήτημα είναι πλέον να αποσαφηνιστεί η ακριβής σημασία της απόφασης της Βουλής της ανατολικής Λιβύης και να παρουσιαστεί η ελληνική διπλωματική απάντηση.

Η εξέλιξη δεν μεταβάλλει αυτομάτως τα κυριαρχικά δικαιώματα της Ελλάδας. Επηρεάζει, όμως, τις πολιτικές συνθήκες μέσα στις οποίες διεξάγεται η διπλωματική αντιπαράθεση για το τουρκολιβυκό μνημόνιο.