Νέα αλλαγή στο κληρονομικό δίκαιο φέρνει το υπουργείο Δικαιοσύνης: πότε μια έκτακτη διαθήκη παύει να ισχύει, ποιο είναι το κρίσιμο τρίμηνο και τι πρέπει να γνωρίζουν οι πολίτες.
Μεγάλη αλλαγή στις έκτακτες διαθήκες
Σημαντικές αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται οι έκτακτες διαθήκες φέρνει το νέο κληρονομικό νομοσχέδιο που ετοιμάζεται να καταθέσει προς ψήφιση το υπουργείο Δικαιοσύνης. Η πιο ουσιαστική παρέμβαση αφορά τον καθορισμό συγκεκριμένου χρονικού ορίου ισχύος για αυτού του τύπου τις διαθήκες, κάτι που μέχρι σήμερα δημιουργούσε ασάφειες και νομικά ζητήματα.
Σύμφωνα με τη νέα ρύθμιση, μια έκτακτη διαθήκη δεν θα έχει απεριόριστη ισχύ. Αντίθετα, προβλέπεται ότι παύει να ισχύει αυτόματα τρεις μήνες μετά το τέλος των έκτακτων συνθηκών που οδήγησαν στη σύνταξή της, εφόσον ο διαθέτης παραμένει στη ζωή.
Η πρόβλεψη αυτή αλλάζει ουσιαστικά τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται τέτοιες διαθήκες, καθώς πλέον θεωρούνται ρητά μια προσωρινή λύση ανάγκης και όχι ένας μόνιμος τρόπος καταγραφής της τελευταίας βούλησης ενός ανθρώπου.
Τι είναι η «έκτακτη διαθήκη»
Η έννοια της έκτακτης διαθήκης δεν είναι καινούργια στο ελληνικό δίκαιο. Πρόκειται για μια ειδική διαδικασία που ενεργοποιείται όταν ένα άτομο βρίσκεται σε κατάσταση άμεσου κινδύνου και δεν έχει τη δυνατότητα να συντάξει διαθήκη με τους κανονικούς τρόπους.
Οι συνθήκες αυτές μπορεί να είναι ιδιαίτερα ακραίες. Παραδείγματα αποτελούν μια σοβαρή επιδημία, πολεμικές καταστάσεις, αποκλεισμός περιοχής ή ακόμη και ένα μακρύ θαλάσσιο ταξίδι όπου δεν υπάρχει πρόσβαση σε συμβολαιογράφο.
Σε τέτοιες περιπτώσεις ο νόμος επιτρέπει στον διαθέτη να δηλώσει προφορικά την τελευταία του επιθυμία ενώπιον τριών μαρτύρων. Οι μάρτυρες αυτοί έχουν την υποχρέωση να καταγράψουν τη δήλωση σε έγγραφο και να την υπογράψουν, καταγράφοντας παράλληλα και τις ειδικές περιστάσεις που επέβαλαν τη χρήση της έκτακτης διαδικασίας.
Η διαδικασία αυτή έχει σχεδιαστεί ώστε να διασφαλίζει ότι ακόμη και σε εξαιρετικές συνθήκες ένας άνθρωπος μπορεί να εκφράσει τη βούλησή του για την τύχη της περιουσίας του.
Το κρίσιμο τρίμηνο που αλλάζει τα πάντα
Η μεγάλη καινοτομία του νέου νομοσχεδίου αφορά ακριβώς το χρονικό όριο ισχύος αυτών των διαθηκών.
Με τη νέα διάταξη ξεκαθαρίζεται ότι αν οι έκτακτες συνθήκες λήξουν και ο διαθέτης εξακολουθεί να ζει για περισσότερο από τρεις μήνες μετά από αυτό το σημείο, τότε η έκτακτη διαθήκη θεωρείται αυτομάτως άκυρη.
Με απλά λόγια, ο νόμος αντιμετωπίζει την έκτακτη διαθήκη ως μια προσωρινή λύση που ισχύει μόνο όσο διαρκεί η κατάσταση κινδύνου ή για ένα μικρό χρονικό διάστημα μετά το τέλος της.
Αν ο διαθέτης επιθυμεί να διατηρήσει την ίδια βούληση για την περιουσία του, θα πρέπει μέσα σε αυτό το χρονικό διάστημα να προχωρήσει στη σύνταξη κανονικής διαθήκης.
Σε αντίθετη περίπτωση, το έγγραφο παύει να έχει οποιαδήποτε νομική ισχύ, σαν να μην είχε συνταχθεί ποτέ.
Πότε μπορεί να παραταθεί η προθεσμία
Το νομοσχέδιο προβλέπει και ειδικές περιπτώσεις στις οποίες η τρίμηνη προθεσμία μπορεί να ανασταλεί.
Αυτό μπορεί να συμβεί εάν ο διαθέτης εξακολουθεί να βρίσκεται σε κατάσταση που τον εμποδίζει αντικειμενικά να συντάξει κανονική διαθήκη. Για παράδειγμα, αν εξακολουθεί να υπάρχει αποκλεισμός, σοβαρή υγειονομική κρίση ή άλλη κατάσταση που καθιστά αδύνατη τη διαδικασία.
Επιπλέον, αν το άτομο βρεθεί ξανά υπό παρόμοιες έκτακτες συνθήκες, η προθεσμία μπορεί να διακοπεί και να αρχίσει εκ νέου όταν οι συνθήκες αυτές πάψουν να υφίστανται.
Με τον τρόπο αυτό ο νομοθέτης προσπαθεί να διατηρήσει την ευελιξία που απαιτούν οι πραγματικές καταστάσεις έκτακτης ανάγκης.
Γιατί κρίθηκε αναγκαία η αλλαγή
Η συγκεκριμένη ρύθμιση εντάσσεται στη γενικότερη προσπάθεια εκσυγχρονισμού του κληρονομικού δικαίου. Μέχρι σήμερα η πρακτική εφαρμογή των έκτακτων διαθηκών μπορούσε να δημιουργήσει αμφιβολίες σχετικά με τη διάρκεια ισχύος τους και να οδηγήσει σε δικαστικές διαμάχες μεταξύ κληρονόμων.
Με την εισαγωγή ενός σαφούς χρονικού πλαισίου, το κράτος επιδιώκει να ενισχύσει την ασφάλεια δικαίου και να περιορίσει πιθανές αμφισβητήσεις.
Παράλληλα, η ρύθμιση προστατεύει και την πραγματική βούληση του διαθέτη. Η λογική είναι ότι όταν περάσει η περίοδος κινδύνου, το άτομο έχει πλέον τη δυνατότητα να καταγράψει τη βούλησή του με έναν από τους κανονικούς τύπους διαθήκης.
Τι σημαίνει αυτό για τους πολίτες
Η αλλαγή αυτή είναι σημαντική για όσους ενδέχεται να βρεθούν σε συνθήκες που απαιτούν την κατάρτιση έκτακτης διαθήκης. Το βασικό μήνυμα του νέου πλαισίου είναι ότι τέτοιες διαθήκες πρέπει να θεωρούνται προσωρινές.
Εφόσον οι συνθήκες ομαλοποιηθούν, ο διαθέτης καλείται να συντάξει κανονική διαθήκη – ιδιόγραφη, δημόσια ή μυστική – ώστε να διασφαλίσει ότι η τελευταία του βούληση θα ισχύει χωρίς αμφισβητήσεις.
Με τη νέα νομοθετική παρέμβαση, το υπουργείο Δικαιοσύνης επιχειρεί να βάλει τέλος στις «γκρίζες ζώνες» που υπήρχαν μέχρι σήμερα, καθιστώντας σαφές ότι οι έκτακτες διαθήκες αποτελούν μόνο μια προσωρινή δικλείδα ασφαλείας σε καταστάσεις κινδύνου.
