Νέο τοπίο στις κληρονομιές φέρνει το υπουργείο Δικαιοσύνης – Τέλος σε μπλοκαρισμένα ακίνητα, αυστηροί έλεγχοι στις διαθήκες και μεγάλες ανατροπές για συζύγους και συγγενείς
Μπροστά σε μία από τις μεγαλύτερες μεταρρυθμίσεις των τελευταίων δεκαετιών βρίσκεται το Κληρονομικό Δίκαιο στην Ελλάδα, καθώς το νέο νομοσχέδιο του υπουργείου Δικαιοσύνης μπαίνει σήμερα στην αρμόδια κοινοβουλευτική επιτροπή, ανοίγοντας τον δρόμο για ριζικές αλλαγές σε διαθήκες, ακίνητα, κληρονόμους και οικογενειακές περιουσίες.
Η κυβέρνηση επιχειρεί να αλλάξει ένα νομικό πλαίσιο που παραμένει ουσιαστικά ίδιο από το 1982, με στόχο να αντιμετωπιστούν χρόνια προβλήματα που έχουν οδηγήσει χιλιάδες υποθέσεις σε αδιέξοδο, δημιουργώντας μπλοκαρισμένες κληρονομιές, δικαστικές διαμάχες και ακίνητα που παραμένουν αναξιοποίητα επί χρόνια.
Το σχέδιο νόμου με τίτλο «Αναμόρφωση του Κληρονομικού Δικαίου και άλλες διατάξεις» αναμένεται να προκαλέσει έντονες συζητήσεις τόσο σε νομικούς κύκλους όσο και σε οικογένειες που έχουν ανοιχτές υποθέσεις κληρονομιάς. Οι τελικές ρυθμίσεις θα οριστικοποιηθούν μετά τη διαδικασία της διαβούλευσης και τις παρεμβάσεις που θα γίνουν στη Βουλή, ωστόσο ήδη οι βασικές αλλαγές θεωρούνται εξαιρετικά σημαντικές.
Αυστηρότερο πλαίσιο για τις ιδιόγραφες διαθήκες
Ένα από τα σημαντικότερα σημεία της μεταρρύθμισης αφορά τις ιδιόγραφες διαθήκες, δηλαδή εκείνες που συντάσσονται χειρόγραφα χωρίς συμβολαιογράφο.
Το υπουργείο Δικαιοσύνης επιχειρεί να περιορίσει φαινόμενα πλαστογράφησης και δικαστικών αμφισβητήσεων που τα τελευταία χρόνια έχουν πολλαπλασιαστεί, ειδικά σε περιπτώσεις μεγάλης ακίνητης περιουσίας.
Με το νέο καθεστώς, συγκεκριμένες ιδιόγραφες διαθήκες δεν θα αποκτούν άμεσα ισχύ. Αυτό θα συμβαίνει κυρίως όταν ευνοούνται πρόσωπα εκτός της στενής οικογένειας ή όταν η διαθήκη εμφανίζεται αρκετά χρόνια μετά τον θάνατο του διαθέτη.
Σε τέτοιες περιπτώσεις θα απαιτείται αυστηρότερη διαδικασία ελέγχου, με εμπλοκή πιστοποιημένου συμβολαιογράφου αλλά και γραφολογικής πραγματογνωμοσύνης, ώστε να επιβεβαιώνεται η γνησιότητα του εγγράφου.
Η συγκεκριμένη αλλαγή θεωρείται κομβική, καθώς χιλιάδες υποθέσεις στα ελληνικά δικαστήρια σχετίζονται με αμφισβητούμενες διαθήκες και πολυετείς οικογενειακές συγκρούσεις.
Διευκολύνσεις για άτομα με αναπηρία
Το νέο νομοθετικό πλαίσιο φέρνει και σημαντικές αλλαγές για άτομα που αντιμετωπίζουν σοβαρή δυσκολία λόγου ή επικοινωνίας.
Για πρώτη φορά προβλέπεται η δυνατότητα σύνταξης δημόσιας διαθήκης με τη χρήση ηλεκτρονικών μέσων φωνητικής απόδοσης, δίνοντας τη δυνατότητα σε ανθρώπους με αναπηρία να εκφράζουν με μεγαλύτερη ασφάλεια και ακρίβεια τη βούλησή τους.
Παράλληλα, η απουσία ημερομηνίας από μία ιδιόγραφη διαθήκη δεν θα συνεπάγεται αυτόματα ακυρότητα, όπως συμβαίνει σε αρκετές περιπτώσεις σήμερα. Αντίθετα, θα εξετάζεται κατά περίπτωση από το δικαστήριο.
Έρχονται οι κληρονομικές συμβάσεις
Μία ακόμη μεγάλη αλλαγή είναι η εισαγωγή των κληρονομικών συμβάσεων, ενός θεσμού που μέχρι σήμερα δεν εφαρμοζόταν στην ελληνική έννομη τάξη.
Ουσιαστικά, ο διαθέτης θα μπορεί μέσω συμβολαιογραφικής πράξης να συμφωνεί από πριν πώς θα διανεμηθεί η περιουσία του μετά τον θάνατό του, περιορίζοντας μελλοντικές συγκρούσεις μεταξύ συγγενών και κληρονόμων.
Η ρύθμιση αυτή θεωρείται ότι θα δώσει μεγαλύτερη ασφάλεια στις οικογενειακές περιουσίες αλλά και στις επιχειρήσεις που περνούν από γενιά σε γενιά.
Ανατροπές στα δικαιώματα συζύγων και συντρόφων
Το νέο σχέδιο νόμου ενισχύει αισθητά και τη θέση του επιζώντος συζύγου.
Σήμερα, όταν υπάρχει ένα παιδί, ο σύζυγος δικαιούται το ένα τέταρτο της περιουσίας. Με τη νέα ρύθμιση το ποσοστό αυξάνεται στο ένα τρίτο, αλλάζοντας σημαντικά τις ισορροπίες στις κληρονομικές διανομές.
Παράλληλα, ο επιζών σύζυγος αποκτά ισχυρότερο ρόλο και στην τρίτη τάξη συγγενών, προηγούμενος πλέον παππούδων, γιαγιάδων και θείων.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον προκαλεί και η πρόβλεψη που αναγνωρίζει κληρονομικό δικαίωμα στον σύντροφο ελεύθερης συμβίωσης στην πέμπτη τάξη διαδοχής, κάτι που μέχρι σήμερα δεν προβλεπόταν με τον ίδιο τρόπο.
Τέλος στις αναγκαστικές συνιδιοκτησίες ακινήτων
Από τις πιο κρίσιμες παρεμβάσεις του νομοσχεδίου θεωρείται η αλλαγή στη λεγόμενη «νόμιμη μοίρα».
Μέχρι σήμερα, πολλές κληρονομιές οδηγούσαν σε αναγκαστικές συνιδιοκτησίες, με αποτέλεσμα ακίνητα να παραμένουν «παγωμένα», χωρίς δυνατότητα αξιοποίησης ή πώλησης.
Με το νέο μοντέλο, η νόμιμη μοίρα μετατρέπεται από εμπράγματο δικαίωμα σε χρηματική αξίωση. Αυτό σημαίνει ότι ο δικαιούχος θα μπορεί να διεκδικεί οικονομική αποζημίωση αντί για ποσοστό ιδιοκτησίας στο ακίνητο.
Στόχος της κυβέρνησης είναι να απελευθερωθούν χιλιάδες περιουσίες που σήμερα παραμένουν εγκλωβισμένες σε πολυετείς διαφωνίες μεταξύ συγγενών.
Για την προστασία των δικαιωμάτων των κληρονόμων θα δίνεται δυνατότητα εγγραφής υποθήκης, ώστε να διασφαλίζονται οι απαιτήσεις τους.
Προστασία για όσους κληρονομούν χρέη
Σημαντικές αλλαγές έρχονται και για τις κληρονομιές με χρέη, ένα θέμα που έχει οδηγήσει πολλούς πολίτες σε αποποιήσεις.
Με το νέο σύστημα, ο κληρονόμος δεν θα κινδυνεύει αυτόματα να χάσει τη δική του προσωπική περιουσία εξαιτίας οφειλών του θανόντος.
Η ευθύνη θα περιορίζεται στην κληρονομιαία περιουσία, εκτός αν ο ίδιος ο κληρονόμος επιλέξει ρητά να αναλάβει ελεύθερη διαχείριση.
Μάλιστα, ο ΑΦΜ του θανόντος θα διατηρείται ως ξεχωριστός ΑΦΜ της κληρονομίας, ώστε να υπάρχει σαφής διαχωρισμός ανάμεσα στα χρέη της κληρονομιάς και στα προσωπικά οικονομικά του κληρονόμου.
Πότε θα εφαρμοστούν οι αλλαγές
Το νομοσχέδιο περιλαμβάνει και μεταβατικές διατάξεις, καθώς αρκετές αλλαγές δεν θα ισχύσουν άμεσα.
Οι νέοι κανόνες για τη διανομή ακινήτων θα τεθούν σε εφαρμογή από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026, υπό την προϋπόθεση ότι δεν έχει ήδη κατατεθεί σχετική αγωγή.
Παράλληλα, όσοι έχουν ήδη αποδεχθεί κληρονομιά θα έχουν περιθώριο έξι μηνών από τη δημοσίευση του νόμου για να ζητήσουν απογραφή, περιορίζοντας έτσι την ευθύνη τους μόνο στο ενεργητικό της κληρονομιάς.
Η μεταρρύθμιση αναμένεται να αλλάξει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο διαχειρίζονται οι ελληνικές οικογένειες τις περιουσίες τους, επιχειρώντας να βάλει τέλος σε εκκρεμότητες δεκαετιών που κρατούν «δεμένα» σπίτια, οικόπεδα και περιουσιακά στοιχεία.
