Ο θάνατος ενός ανθρώπου χωρίς διαθήκη είναι συχνά η αρχή μιας δύσκολης και φορτισμένης διαδικασίας για τους συγγενείς του. Πέρα από το συναισθηματικό βάρος, προκύπτουν πρακτικά και νομικά ζητήματα που λίγοι γνωρίζουν εκ των προτέρων. Ποιος κληρονομεί; Σε τι ποσοστό; Τι συμβαίνει αν δεν υπάρχουν παιδιά ή αν κάποιος συγγενής έχει ήδη φύγει από τη ζωή; Η λεγόμενη «εξ αδιαθέτου κληρονομική διαδοχή» έρχεται να δώσει απαντήσεις, με κανόνες αυστηρούς, ιεραρχημένους και –για πολλούς– απρόσμενους.
Όταν δεν υπάρχει διαθήκη, ο νόμος αναλαμβάνει εξ ολοκλήρου τη διανομή της περιουσίας του αποβιώσαντος. Δεν λαμβάνονται υπόψη προφορικές επιθυμίες, οικογενειακές συμφωνίες ή «όσα ήξεραν όλοι». Μόνο η συγγενική σχέση και η τάξη στην οποία εντάσσεται κάθε πρόσωπο καθορίζουν ποιος θα κληρονομήσει και τι ακριβώς θα λάβει.
Πρώτη τάξη: σύζυγος και παιδιά
Στην κορυφή της κληρονομικής ιεραρχίας βρίσκονται τα παιδιά του θανόντος και ο επιζών σύζυγος. Αν συνυπάρχουν και οι δύο, η περιουσία δεν μοιράζεται εξίσου. Ο σύζυγος δικαιούται το ένα τέταρτο (1/4), ενώ τα παιδιά μοιράζονται ισομερώς τα υπόλοιπα τρία τέταρτα (3/4).
Αξίζει να σημειωθεί ότι στο πλαίσιο συζητήσεων για αναμόρφωση του κληρονομικού δικαίου, εξετάζεται η αλλαγή αυτής της αναλογίας όταν υπάρχει μόνο ένα παιδί: σε αυτή την περίπτωση, ο σύζυγος θα λαμβάνει το 1/3 και το παιδί τα 2/3 της περιουσίας.
Αν κάποιο παιδί έχει αποβιώσει πριν από τον γονέα ή έχει αποποιηθεί την κληρονομιά, το μερίδιό του δεν χάνεται. Περνά στα δικά του παιδιά (εγγόνια του θανόντος). Αν δεν υπάρχουν απόγονοι, το ποσοστό αυτό προστίθεται στα μερίδια των υπόλοιπων παιδιών.
Δεύτερη τάξη: γονείς και αδέλφια
Όταν δεν υπάρχουν παιδιά, ενεργοποιείται η δεύτερη τάξη κληρονόμων. Σε αυτή περιλαμβάνονται οι γονείς του αποβιώσαντος, τα αδέλφια του και τα παιδιά των αδελφιών (ανίψια).
Σε αυτό το σενάριο, ο επιζών σύζυγος ενισχύεται σημαντικά: λαμβάνει το μισό (1/2) της περιουσίας, ενώ το υπόλοιπο μοιράζεται ισότιμα μεταξύ των συγγενών της δεύτερης τάξης. Αν, για παράδειγμα, ζει μόνο ένας γονέας ή μόνο αδέλφια, αυτοί μοιράζονται το μερίδιο που τους αναλογεί χωρίς προτεραιότητα μεταξύ τους.
Τρίτη τάξη: παππούδες, γιαγιάδες και απόγονοι
Αν δεν υπάρχουν ούτε παιδιά, ούτε γονείς ή αδέλφια, τότε η κληρονομιά περνά στην τρίτη τάξη. Εδώ εντάσσονται οι παππούδες και οι γιαγιάδες του θανόντος, καθώς και οι απόγονοί τους (θείοι, ξαδέλφια).
Και σε αυτή την περίπτωση, ο επιζών σύζυγος εξακολουθεί να λαμβάνει το 50% της περιουσίας. Το υπόλοιπο μισό διανέμεται στους συγγενείς αυτής της τάξης, σύμφωνα με τη συγγενική γραμμή από την οποία προέρχονται.
Τέταρτη τάξη: προπαππούδες και προγιαγιάδες
Πρόκειται για μια σπάνια, αλλά υπαρκτή περίπτωση. Αν δεν υπάρχουν συγγενείς των τριών πρώτων τάξεων, τότε δικαίωμα κληρονομιάς αποκτούν οι προπαππούδες και οι προγιαγιάδες του αποβιώσαντος. Σε αυτό το σημείο, η συγγένεια είναι πλέον πολύ μακρινή, ωστόσο ο νόμος συνεχίζει να ακολουθεί αυστηρά τη σειρά.
Πέμπτη τάξη: μόνος κληρονόμος ο σύζυγος
Αν δεν εντοπιστεί κανένας συγγενής από τις προηγούμενες τάξεις, τότε ο επιζών σύζυγος καθίσταται ο μοναδικός εξ αδιαθέτου κληρονόμος και αποκτά το σύνολο της περιουσίας, χωρίς επιμερισμό.
Τα «εξαίρετα» αντικείμενα και το σύμφωνο συμβίωσης
Ανεξάρτητα από την τάξη στην οποία βρίσκεται, ο επιζών σύζυγος έχει ένα επιπλέον δικαίωμα που συχνά αγνοείται: μπορεί να λάβει τα αντικείμενα καθημερινής και κοινής χρήσης, όπως έπιπλα, οικιακά σκεύη, ρούχα και ό,τι εξυπηρετούσε τη συμβίωση του ζευγαριού.
Το ίδιο καθεστώς ισχύει και για τον επιζώντα σύντροφο με σύμφωνο συμβίωσης, υπό την προϋπόθεση ότι αυτό είχε συναφθεί τουλάχιστον τρία χρόνια πριν από τον θάνατο και δεν είχε κατατεθεί αγωγή λύσης του συμφώνου.
Έκτη τάξη: όταν κληρονομεί το Δημόσιο
Αν δεν υπάρχει απολύτως κανένας συγγενής, ούτε σύζυγος ούτε συμβίος, τότε η περιουσία περιέρχεται στο Δημόσιο. Σε αυτή την περίπτωση, το κράτος αποδέχεται την κληρονομιά μόνο με το ευεργέτημα της απογραφής, ώστε να μην επιβαρυνθεί με τυχόν χρέη του αποβιώσαντος.
Η εξ αδιαθέτου κληρονομική διαδοχή δείχνει ξεκάθαρα ένα πράγμα: όταν δεν υπάρχει διαθήκη, δεν αποφασίζει η οικογένεια αλλά ο νόμος. Και συχνά, το αποτέλεσμα δεν είναι αυτό που οι περισσότεροι θεωρούν αυτονόητο.
