Σε νέα αχαρτογράφητα νερά μπαίνει η υπόθεση της οριοθέτησης περίπου 12.000 μικρών οικισμών της χώρας (κάτω των 2.000 κατοίκων). Το περίφημο Προεδρικό Διάταγμα 194/2025 του Υπουργείου Περιβάλλοντος, που άλλαξε τους κανόνες δόμησης, άναψε φωτιές σε δήμους, μελετητές και ιδιοκτήτες, καθώς περιορίζει δραστικά τις δυνατότητες οικοδόμησης. Παρά τις διορθωτικές κινήσεις που ακολούθησαν –με τη δημιουργία δύο «κατηγοριών» οικισμών, πάνω και κάτω από τους 700 κατοίκους– οι αντιδράσεις δεν καταλάγιασαν. Ο κίνδυνος να μετατραπούν χιλιάδες ιδιοκτησίες σε απλά αγροτεμάχια χωρίς αξία είναι πλέον ορατός.
Οι μελετητές σηκώνουν κόκκινη κάρτα
Ο Σύλλογος Μελετητών Δημοσίων Έργων Κεντρικής Μακεδονίας (ΣΜΕΔΕΚΕΜ) στέλνει σαφές μήνυμα προς το υπουργείο: η οριοθέτηση οικισμών μέσα από τις μελέτες Τοπικών και Ειδικών Πολεοδομικών Σχεδίων (ΤΠΣ και ΕΠΣ) «δεν είναι εφικτή». Οι ειδικοί μιλούν για τεράστιες ασάφειες, καθυστερήσεις και οικονομικές στρεβλώσεις που υπονομεύουν ολόκληρο το πρόγραμμα «Κωνσταντίνος Δοξιάδης» – τη μεγαλύτερη πολεοδομική μεταρρύθμιση των τελευταίων δεκαετιών, με προϋπολογισμό σχεδόν μισού δισεκατομμυρίου ευρώ από το Ταμείο Ανάκαμψης.
Όπως τονίζει η πρόεδρος του Συλλόγου, Μαρία Γρηγοριάδου, το υπουργείο αλλάζει συνεχώς τους κανόνες «στην πορεία» των μελετών, επιβάλλοντας πρόσθετες εργασίες που δεν είχαν προβλεφθεί στις συμβάσεις και χωρίς επιπλέον αμοιβή. «Η κορυφαία αστοχία», λέει, είναι η υπόθεση της οριοθέτησης, η οποία προστέθηκε εκ των υστέρων με βάση το νέο Π.Δ., δημιουργώντας χαοτικές καταστάσεις.
Παράδειγμα… Μετσόβου
Για να γίνει κατανοητό το μέγεθος του προβλήματος, αρκεί να δει κανείς τι συνέβη στον Δήμο Μετσόβου. Εκεί, από 15 οικισμούς που έπρεπε να οριοθετηθούν, ο αριθμός εκτοξεύτηκε στους 53! Και όλα αυτά χωρίς να υπάρχει πρόβλεψη για επιπλέον αμοιβές στους μελετητές, παρότι το κόστος για τέτοιες εργασίες μπορεί να ξεπερνά τις 180.000 ευρώ μόνο στο πολεοδομικό σκέλος. Αντίστοιχα παραδείγματα υπάρχουν σε πολλούς δήμους ανά την Ελλάδα.
Χαμένοι οι μικροϊδιοκτήτες
Το πιο ανησυχητικό, όμως, είναι οι επιπτώσεις στους ίδιους τους πολίτες. Με το νέο διάταγμα, χιλιάδες ιδιοκτήτες βλέπουν τα οικόπεδά τους να χάνουν οικοδομική αξία. Σε αρκετές περιπτώσεις, γη που είχε αγοραστεί με σκοπό την οικοδόμηση δεν μπορεί πλέον να αξιοποιηθεί. Όπως επισημαίνουν οι μελετητές, πρόκειται για «παραβίαση του πολεοδομικού κεκτημένου», αφού άνθρωποι στερούνται δικαιώματα που θεωρούσαν δεδομένα.
Οι περιορισμοί δεν έχουν μόνο οικονομικό αποτύπωμα – επηρεάζουν και την ίδια την ανάπτυξη των τοπικών κοινωνιών. Χωριά που στηρίζονται στον τουρισμό ή στη δευτερεύουσα κατοικία κινδυνεύουν να «παγώσουν», ενώ η ύπαιθρος κινδυνεύει με ερημοποίηση.
Το μπλέξιμο με τις ζώνες
Η νέα μεθοδολογία χωρίζει τους οικισμούς σε τρεις ζώνες:
Ζώνη Α: οικιστικό τμήμα προ του 1923,
Ζώνη Β: συνεκτικό τμήμα 1923–1983,
Ζώνη Β1: διάσπαρτη ανάπτυξη 1923–1983.
Η διαβόητη «Ζώνη Γ», που οριζόταν έξω από τα παραπάνω, τελικά αφαιρέθηκε μετά τις αντιρρήσεις του Συμβουλίου της Επικρατείας, αλλά το αποτέλεσμα παραμένει ένα δαιδαλώδες πλέγμα κανόνων που αφήνει πολλούς οικισμούς… ξεκρέμαστους. Για παράδειγμα, αν ένας οικισμός δεν εμφανίζεται στην απογραφή της ΕΛΣΤΑΤ του 1981 ή δεν είχε δέκα κτίσματα πριν το 1985, τότε πρακτικά δεν μπορεί να οριοθετηθεί.
Σειρά από «γκρίζες ζώνες»
Οι αστοχίες δεν σταματούν εκεί. Μεγάλα κομμάτια οικισμών εξαιρούνται αν βρίσκονται κοντά σε εθνικές οδούς ή κοιμητήρια. Στους παραλιακούς οικισμούς, ζητείται αποτύπωση των κοινόχρηστων διόδων έως τη γραμμή αιγιαλού, ακόμα και όταν αυτή δεν έχει οριοθετηθεί! Επιπλέον, δεν είναι σαφές πότε και πώς θα αναρτηθούν τα διαγράμματα, ώστε οι πολίτες να ενημερωθούν και να υποβάλουν ενστάσεις.
Το πρόγραμμα «Δοξιάδης» στον αέρα
Όλα τα παραπάνω συνθέτουν ένα σκηνικό αβεβαιότητας. Το πρόγραμμα «Κωνσταντίνος Δοξιάδης», που φιλοδοξεί να καλύψει όλη τη χώρα με νέο πολεοδομικό σχεδιασμό μέχρι το 2027, κινδυνεύει να τιναχτεί στον αέρα. Οι καθυστερήσεις είναι ήδη μεγάλες, καθώς μελέτες «κολλάνε» λόγω έλλειψης στοιχείων από δημόσιους φορείς και λόγω ατελείωτων εγκρίσεων υποστηρικτικών μελετών. Οι ίδιοι οι μελετητές προειδοποιούν ότι το χρονοδιάγραμμα του Ταμείου Ανάκαμψης δεν βγαίνει.
Το ζητούμενο: ριζική αναθεώρηση
Οι φωνές που ζητούν αλλαγές γίνονται όλο και πιο έντονες. Ο ΣΜΕΔΕΚΕΜ τονίζει ότι η οριοθέτηση πρέπει να αποτελέσει αντικείμενο ξεχωριστών μελετών, με επαρκή χρόνο και προϋπολογισμό, ώστε να λυθούν τα προβλήματα στην πράξη. Διαφορετικά, όχι μόνο θα χαθούν πολύτιμοι πόροι του Ταμείου Ανάκαμψης, αλλά και η ίδια η ύπαιθρος θα οδηγηθεί σε υποβάθμιση.
Το δίλημμα
Το ερώτημα είναι απλό αλλά κρίσιμο: θα επιμείνει το υπουργείο σε ένα πλαίσιο που μπλοκάρει τους πάντες ή θα ανοίξει διάλογο με τους επιστημονικούς φορείς για να βρεθεί ρεαλιστική λύση; Για την ώρα, οι ιδιοκτήτες, οι μηχανικοί και οι τοπικές κοινωνίες μένουν μετέωροι, βλέποντας το δικαίωμα στη δόμηση να εξαφανίζεται από τη μια μέρα στην άλλη.


