Η στεγαστική κρίση λειτουργεί πλέον ως αμείλικτο τεστ αντοχής για τα δημόσια προγράμματα στήριξης της κατοικίας. Όσα μέτρα βρίσκονται σε εφαρμογή ή σχεδιάζονται, κρίνονται όχι από τις εξαγγελίες αλλά από την πραγματική τους επίδραση στην αγορά. Και η μέχρι σήμερα εικόνα είναι σαφής: δεν αρκούν τα κονδύλια, αν οι όροι είναι δύσκαμπτοι ή αν απουσιάζουν τα διαθέσιμα ακίνητα.
Η διαφορετική πορεία που καταγράφουν τα επιμέρους προγράμματα αποκαλύπτει τι λειτουργεί και τι όχι σε μια αγορά που στενάζει από έλλειψη προσφοράς, υψηλά ενοίκια και περιορισμένες επιλογές για νοικοκυριά μεσαίου εισοδήματος.
Το στοίχημα της ανακαίνισης κερδίζει έδαφος
Στον αντίποδα της γενικευμένης απαισιοδοξίας, το πρόγραμμα «Ανακαινίζω – Ενοικιάζω» δείχνει να βρίσκει ανταπόκριση. Χιλιάδες ιδιοκτήτες έχουν ήδη ενταχθεί, κινητοποιώντας δεκάδες εκατομμύρια ευρώ για την επαναφορά παλαιών και κλειστών κατοικιών στην αγορά ενοικίασης. Η επιτυχία του δεν είναι τυχαία: απευθύνεται σε ακίνητα που ήδη υπάρχουν, μειώνοντας το χάσμα μεταξύ θεωρητικής και πραγματικής προσφοράς.
Αυτή η δυναμική εξηγεί και τις προσδοκίες που συνοδεύουν το νέο, διευρυμένο πρόγραμμα ανακαινίσεων, το οποίο εντάσσεται στο συνολικό πακέτο στεγαστικών παρεμβάσεων της κυβέρνησης. Με συνολικό προϋπολογισμό που αγγίζει τα 400 εκατ. ευρώ και επιδότηση που μπορεί να καλύψει έως και το 90% του κόστους, το νέο σχήμα φιλοδοξεί να ενεργοποιήσει ένα μεγάλο απόθεμα παλαιών κατοικιών.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η αλλαγή φιλοσοφίας: το βάρος μεταφέρεται πλέον στις ουσιαστικές επισκευές – στατικά, υδραυλικά, ηλεκτρολογικά – και λιγότερο στις καθαρά ενεργειακές παρεμβάσεις. Παράλληλα, τα εισοδηματικά όρια διαμορφώνονται με τρόπο που επιτρέπει τη συμμετοχή περισσότερων νοικοκυριών, ειδικά οικογενειών με παιδιά.
Το πραγματικό πρόβλημα: 180.000 σπίτια που λείπουν
Παρά τα θετικά δείγματα, το βασικό δομικό πρόβλημα παραμένει. Σύμφωνα με εκτιμήσεις της αγοράς, η χώρα εμφανίζει έλλειμμα περίπου 180.000 κατοικιών. Πρόκειται για ένα κενό που δεν μπορεί να καλυφθεί άμεσα με νέα οικοδομή, αλλά απαιτεί την επαναχρησιμοποίηση υφιστάμενων ακινήτων.
Ακριβώς σε αυτό το σημείο έρχονται να «κουμπώσουν» τα προγράμματα ανακαίνισης. Ωστόσο, η επιτυχία τους θα εξαρτηθεί από το κατά πόσο οι ιδιοκτήτες θα πειστούν να διαθέσουν τα ακίνητά τους στην αγορά, είτε για ενοικίαση είτε για πώληση, και από το αν οι διαδικασίες θα παραμείνουν απλές και γρήγορες.
Στήριξη σε κρίσιμους εργαζόμενους εκτός μεγάλων πόλεων
Μια ξεχωριστή πτυχή της στεγαστικής πολιτικής αφορά τους δημοσίους υπαλλήλους που υπηρετούν μακριά από τα μεγάλα αστικά κέντρα. Εκπαιδευτικοί, γιατροί και νοσηλευτές που εργάζονται σε νησιά και απομακρυσμένες περιοχές βρίσκονται συχνά αντιμέτωποι με εξωφρενικά ενοίκια ή πλήρη έλλειψη διαθέσιμων κατοικιών.
Για την ομάδα αυτή προβλέπεται επιστροφή δύο ενοικίων ετησίως, χωρίς εισοδηματικά φίλτρα, ενώ παράλληλα δρομολογούνται τοπικές πρωτοβουλίες αξιοποίησης δημοτικών και κρατικών κτιρίων για τη δημιουργία κατοικιών αποκλειστικά για δημόσιους λειτουργούς. Πρόκειται για παρεμβάσεις που επιχειρούν να αντιμετωπίσουν όχι μόνο κοινωνικό αλλά και λειτουργικό πρόβλημα του κράτους.
Όταν τα προγράμματα «κολλάνε»
Στον αντίποδα, το πρόγραμμα «Αναβαθμίζω το σπίτι μου» δείχνει να μην βρίσκει τον βηματισμό του. Παρά τον αρχικό σχεδιασμό και τους διαθέσιμους πόρους, η συμμετοχή παρέμεινε περιορισμένη, οδηγώντας τελικά σε δραστική μείωση του προϋπολογισμού του.
Η χαμηλή απορρόφηση αποδίδεται σε μεγάλο βαθμό στον ανταγωνισμό με τα προγράμματα «Εξοικονομώ», τα οποία προσφέρουν παρόμοιες παρεμβάσεις με μεγαλύτερη επιδότηση και λιγότερο τραπεζικό ρίσκο. Το αποτέλεσμα είναι ένα πρόγραμμα που παραμένει ανοιχτό τυπικά, αλλά στην πράξη συρρικνώνεται.
Το παράδοξο του «Σπίτι μου 2»
Ακόμη πιο χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του «Σπίτι μου 2». Παρά τη χαλάρωση των εισοδηματικών κριτηρίων και το έντονο ενδιαφέρον των πολιτών, εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ παραμένουν αδιάθετα. Ο λόγος δεν είναι η έλλειψη αιτήσεων, αλλά η αδυναμία εύρεσης κατοικιών που να πληρούν τις προδιαγραφές του προγράμματος.
Η εικόνα αυτή συνοψίζει το βασικό δίδαγμα της στεγαστικής πολιτικής: χωρίς πραγματική προσφορά ακινήτων, ακόμη και τα πιο γενναιόδωρα χρηματοδοτικά εργαλεία καταλήγουν να «παρκάρουν» πόρους αντί να λύνουν προβλήματα.
