Η μετάβαση στην καταβολή επιδομάτων ανεργίας και κοινωνικών παροχών μέσω προπληρωμένων καρτών παρουσιάστηκε ως ένα βήμα εκσυγχρονισμού. Στην πράξη, όμως, εξελίχθηκε σε μια προβληματική διαδικασία που αποκάλυψε σοβαρά κενά στον σχεδιασμό, την υλοποίηση και –κυρίως– στη φιλοσοφία της κοινωνικής πολιτικής. Για χιλιάδες δικαιούχους, το νέο σύστημα δεν σήμαινε ταχύτερη ή ασφαλέστερη πρόσβαση στο επίδομα, αλλά καθυστερήσεις, αβεβαιότητα και αποκλεισμό από το μοναδικό τους εισόδημα.
Το πρόβλημα δεν περιορίστηκε σε μεμονωμένα περιστατικά. Όπως επισημαίνουν και οι ίδιοι οι εργαζόμενοι του οργανισμού που διαχειρίζεται τις παροχές, δημιουργήθηκε ένα επικίνδυνο κενό ανάμεσα στη διοικητική έγκριση του επιδόματος και στη δυνατότητα πραγματικής είσπραξής του. Με απλά λόγια, ενώ το κράτος αναγνώριζε το δικαίωμα, το σύστημα αδυνατούσε να το υλοποιήσει εγκαίρως. Το αποτέλεσμα ήταν να μείνουν άνεργοι χωρίς χρήματα ακόμη και σε περιόδους αυξημένων αναγκών, όπως οι γιορτές.
Η βασική αιτία αυτής της αποτυχίας εντοπίζεται στην πολυδιάσπαση της διαδικασίας πληρωμής. Η ευθύνη για την καταβολή των επιδομάτων πέρασε από έναν ενιαίο δημόσιο μηχανισμό σε ένα σύνθετο πλέγμα τρίτων φορέων: τράπεζες, εταιρείες έκδοσης καρτών, υπηρεσίες διανομής. Χωρίς ξεκάθαρο πλαίσιο ευθυνών και χωρίς επαρκείς δικλείδες ασφαλείας, κάθε εμπλοκή ή καθυστέρηση μετατρεπόταν σε «μπαλάκι» ευθυνών, με τελικό αποδέκτη τον δικαιούχο που απλώς περίμενε –μάταια– να πληρωθεί.
Την ίδια στιγμή, οι υπάλληλοι της δημόσιας υπηρεσίας βρέθηκαν εκτεθειμένοι στην αγανάκτηση των πολιτών. Κλήθηκαν να εξηγήσουν προβλήματα για τα οποία δεν είχαν ούτε λόγο ούτε εργαλεία παρέμβασης. Έτσι, ένα σύστημα που υποτίθεται ότι θα απλοποιούσε τις διαδικασίες, τελικά επιβάρυνε τόσο τους ανέργους όσο και τους εργαζόμενους, υπονομεύοντας την εμπιστοσύνη προς τη Δημόσια Διοίκηση.
Πέρα από τις τεχνικές δυσλειτουργίες, όμως, αναδύεται ένα βαθύτερο ζήτημα: η ίδια η λογική της προπληρωμένης κάρτας ως μέσο καταβολής επιδομάτων ανεργίας. Η κάρτα δεν είναι ένα ουδέτερο εργαλείο πληρωμής. Δημιουργεί διαχωρισμούς, επιβάλλει περιορισμούς στη χρήση των χρημάτων και καλλιεργεί την αίσθηση ελέγχου και επιτήρησης. Ο άνεργος αντιμετωπίζεται όχι ως πολίτης με δικαιώματα, αλλά ως «ειδική κατηγορία» που χρειάζεται ξεχωριστή διαχείριση. Αυτός ο συμβολικός και πρακτικός στιγματισμός οδηγεί σε κοινωνική περιθωριοποίηση και υπονομεύει την αξιοπρέπεια των δικαιούχων.
Οι επισημάνσεις ανεξάρτητων αρχών ενισχύουν αυτή την κριτική: ο τρόπος καταβολής μιας παροχής δεν μπορεί να ακυρώνει το ίδιο το δικαίωμα. Όταν η πρόσβαση στο επίδομα καθίσταται δυσχερής ή αδύνατη, τότε το κράτος αποτυγχάνει στον βασικό του ρόλο: να διασφαλίζει ένα ελάχιστο επίπεδο αξιοπρεπούς διαβίωσης για όσους πλήττονται από την ανεργία.
Γι’ αυτό και διατυπώνεται πλέον ξεκάθαρα η ανάγκη αλλαγής κατεύθυνσης. Η απευθείας πίστωση των επιδομάτων σε τραπεζικούς λογαριασμούς αναδεικνύεται ως η πιο απλή, αξιόπιστη και σεβαστή λύση. Δεν πρόκειται για ιδεολογική εμμονή, αλλά για πρακτική αναγκαιότητα που διασφαλίζει την αυτονομία των πολιτών και περιορίζει τα σημεία αποτυχίας.
Παράλληλα, όσο το ισχύον πλαίσιο παραμένει σε εφαρμογή, προτείνονται άμεσες διορθωτικές παρεμβάσεις: χρήση ψηφιακών καρτών για να αποφεύγονται καθυστερήσεις έκδοσης, ρητή πρόβλεψη ότι καμία τεχνική αστοχία δεν μπορεί να μπλοκάρει την πληρωμή, εναλλακτικός μηχανισμός άμεσης πίστωσης σε IBAN και σαφή, δεσμευτικά χρονοδιαγράμματα για όλες τις εμπλεκόμενες διαδικασίες. Πάνω απ’ όλα, απαιτείται να παραμένει ακέραιη η ευθύνη του δημόσιου φορέα απέναντι στον δικαιούχο, ανεξάρτητα από την εμπλοκή τρίτων.
Ωστόσο, καμία τεχνική λύση δεν μπορεί να αποδώσει χωρίς επαρκώς στελεχωμένη Δημόσια Διοίκηση. Η χρόνια υποστελέχωση, σε συνδυασμό με τη διαρκή διεύρυνση αρμοδιοτήτων, έχει εξαντλήσει τις αντοχές των υπηρεσιών. Η ενίσχυση με μόνιμο προσωπικό δεν είναι πολυτέλεια ούτε συντεχνιακό αίτημα· είναι προϋπόθεση για την έγκαιρη καταβολή των επιδομάτων και για την αξιοπιστία της κοινωνικής πολιτικής.
Τελικά, το ζήτημα των προπληρωμένων καρτών δεν είναι μια απλή τεχνική αστοχία. Είναι καθρέφτης πολιτικών επιλογών. Η κοινωνική προστασία δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως επικοινωνιακό εργαλείο ή πείραμα χαμηλού ρίσκου. Κανένας άνεργος δεν πρέπει να μένει χωρίς πρόσβαση στο εισόδημά του και κανένας εργαζόμενος δεν πρέπει να καλείται να καλύψει τα κενά αποτυχημένων σχεδιασμών. Η αλλαγή πορείας δεν είναι απλώς επιθυμητή· είναι επιβεβλημένη.
