Η στιγμή της κληρονομιάς, πέρα από τη συναισθηματική φόρτιση, συνοδεύεται συχνά από έντονη σύγχυση γύρω από τις φορολογικές υποχρεώσεις. Προθεσμίες, δικαιολογητικά, ηλεκτρονικές πλατφόρμες, απαλλαγές και κλιμακωτοί φόροι δημιουργούν ένα περίπλοκο τοπίο που πολλοί αγνοούν — μέχρι να είναι αργά. Τι προβλέπει όμως στην πράξη η νομοθεσία για τον φόρο κληρονομιάς και ποια είναι τα κρίσιμα σημεία που πρέπει να γνωρίζει κάθε κληρονόμος;
Ποιος υποβάλλει τη δήλωση και σε ποιον χρόνο
Υπόχρεος για την υποβολή της δήλωσης φόρου κληρονομιάς είναι ο ίδιος ο κληρονόμος ή ο νόμιμος εκπρόσωπός του. Η προθεσμία δεν είναι ενιαία: όταν ο θάνατος επήλθε στην Ελλάδα, η δήλωση πρέπει να κατατεθεί εντός εννέα μηνών. Αντίθετα, όταν ο κληρονομούμενος απεβίωσε στο εξωτερικό ή όταν οι κληρονόμοι διέμεναν εκτός Ελλάδας κατά τον χρόνο θανάτου, το χρονικό περιθώριο επεκτείνεται στον έναν χρόνο.
Η παράλειψη ή η καθυστέρηση δεν είναι αθώα, καθώς οδηγεί σε πρόσθετες επιβαρύνσεις και απώλεια ευνοϊκών ρυθμίσεων.
Τα έγγραφα που «ξεκλειδώνουν» τη διαδικασία
Για να θεωρηθεί πλήρης η δήλωση, απαιτείται συγκεκριμένος φάκελος δικαιολογητικών. Σε αυτόν περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, η ληξιαρχική πράξη θανάτου, πιστοποιητικά συγγενικής σχέσης, έγγραφα περί μη αποποίησης ή αμφισβήτησης του κληρονομικού δικαιώματος, καθώς και πιστοποιητικό περί μη ύπαρξης ή μη δημοσίευσης νεότερης διαθήκης. Όπου υπάρχει διαθήκη, απαιτείται το δημοσιευμένο αντίγραφό της, ενώ σε περιπτώσεις πληρεξουσιότητας ή αναβολής φορολογίας χρειάζονται πρόσθετα αποδεικτικά.
Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται και στα χρέη της κληρονομιάς, τα οποία πρέπει να τεκμηριώνονται, καθώς επηρεάζουν τον τελικό φόρο.
Ηλεκτρονικά ή μέσω ΔΟΥ: Πού γίνεται η δήλωση
Η βασική οδός πλέον είναι η ηλεκτρονική. Οι περισσότερες δηλώσεις υποβάλλονται μέσω της πλατφόρμας myPROPERTY της Ανεξάρτητη Αρχή Δημοσίων Εσόδων, με άμεση εκκαθάριση στις περιπτώσεις που υποστηρίζονται από το σύστημα. Αυτό αφορά κυρίως θανάτους από 1ης Ιανουαρίου 2022 και μετά, τόσο για κινητή όσο και για ακίνητη περιουσία, με ή χωρίς συμβολαιογραφική πράξη αποδοχής.
Ωστόσο, δεν είναι όλες οι περιπτώσεις «αυτόματες». Δηλώσεις παλαιότερων θανάτων, τροποποιητικές δηλώσεις ή αιτήματα αναβολής φορολογίας αποστέλλονται στις αρμόδιες ΔΟΥ ή στο ΚΕΦΟΚ για έλεγχο και χειροκίνητη εκκαθάριση.
Πότε απαιτείται χειρόγραφη υποβολή
Παρά την ψηφιοποίηση, υπάρχουν ακόμα εξαιρέσεις. Δηλώσεις που αφορούν σχολάζουσες κληρονομίες, περιπτώσεις χωρίς ΑΦΜ αποβιώσαντος ή κληρονόμου, τεχνική αδυναμία ηλεκτρονικής υποβολής ή συνένωση επικαρπίας με ψιλή κυριότητα εξακολουθούν να κατατίθενται σε έντυπη μορφή, είτε μέσω της υπηρεσίας «Τα αιτήματά μου» είτε απευθείας στη φορολογική αρχή.
Πρώτη κατοικία: Η μεγάλη απαλλαγή
Η απόκτηση πρώτης κατοικίας μέσω κληρονομιάς μπορεί να απαλλαγεί από τον φόρο, υπό αυστηρές όμως προϋποθέσεις. Ο κληρονόμος, ο/η σύζυγος και τα ανήλικα τέκνα δεν πρέπει να διαθέτουν άλλη κατοικία ή οικόπεδο που να καλύπτει τις στεγαστικές τους ανάγκες. Το όριο των αναγκών αυτών ξεκινά από τα 70 τ.μ. και αυξάνεται ανάλογα με τον αριθμό των παιδιών.
Τα αφορολόγητα όρια φτάνουν τις 200.000 ευρώ για άγαμο ή ανήλικο και τις 250.000 ευρώ για έγγαμο ή σε σύμφωνο συμβίωσης, με προσαυξήσεις για τέκνα. Στο ποσό συνυπολογίζονται θέση στάθμευσης και αποθήκη, εφόσον βρίσκονται στο ίδιο ακίνητο.
Πώς πληρώνεται ο φόρος
Ο φόρος κληρονομιάς εξοφλείται συνήθως σε 12 ίσες διμηνιαίες δόσεις, με ελάχιστο ποσό τα 500 ευρώ ανά δόση. Για ανήλικους κληρονόμους, οι δόσεις διπλασιάζονται. Όσοι επιλέξουν την εφάπαξ καταβολή μέσα στην προθεσμία της πρώτης δόσης, κερδίζουν έκπτωση 5%. Αν ο φόρος είναι μικρότερος των 500 ευρώ, καταβάλλεται άμεσα χωρίς έκπτωση.
Οι τρεις φορολογικές κατηγορίες
Η τελική επιβάρυνση εξαρτάται από τον βαθμό συγγένειας. Στην Κατηγορία Α΄ εντάσσονται σύζυγοι, παιδιά, γονείς και εγγόνια, με χαμηλούς συντελεστές που ξεκινούν από 1% και φτάνουν στο 10%. Η Κατηγορία Β΄ αφορά πιο μακρινούς συγγενείς, με φόρους έως 20%, ενώ στην Κατηγορία Γ΄ — όπου περιλαμβάνονται μη συγγενείς — οι συντελεστές εκτοξεύονται έως και 40%.
