Για ακόμη μία χρονιά, οι προσδοκίες χιλιάδων συνταξιούχων για αυξήσεις στις επικουρικές συντάξεις προσκρούουν σε έναν σκληρό νομικό και δημοσιονομικό τοίχο. Παρά τη συζήτηση που αναπτύχθηκε το τελευταίο διάστημα γύρω από το πλεόνασμα στον κλάδο επικουρικής ασφάλισης του ΕΦΚΑ, η πραγματικότητα είναι σαφής: οι επικουρικές παραμένουν αμετάβλητες, για έκτο συνεχόμενο έτος μετά τις αυξήσεις που εφαρμόστηκαν το 2020.
Κυβερνητικές πηγές ξεκαθαρίζουν ότι το σενάριο αυξήσεων δεν στηρίζεται ούτε νομικά ούτε τεχνικά. Και αυτό, όχι επειδή απουσιάζει πλεόνασμα στον προϋπολογισμό, αλλά επειδή ο τρόπος με τον οποίο ο νόμος ορίζει τι είναι «πλεόνασμα» και πότε αυτό μπορεί να οδηγήσει σε αναπροσαρμογές, δεν αφήνει πολλά περιθώρια παρερμηνειών.
Ο πρώτος «κόφτης»: το πλεόνασμα δεν οδηγεί αυτομάτως σε αυξήσεις
Η βασική παρεξήγηση ξεκινά από την αντίληψη ότι ένα θετικό δημοσιονομικό αποτέλεσμα στον κλάδο της επικουρικής ασφάλισης συνεπάγεται και αυξήσεις στις συντάξεις. Ωστόσο, το ισχύον θεσμικό πλαίσιο δεν προβλέπει κάτι τέτοιο. Ο νόμος του 2016, που εξακολουθεί να ρυθμίζει τον τρόπο λειτουργίας του συστήματος, ασχολείται αποκλειστικά με το ενδεχόμενο ελλειμμάτων και όχι με το πώς αξιοποιούνται τυχόν πλεονάσματα.
Με απλά λόγια, η νομοθεσία περιγράφει πότε ενεργοποιούνται μηχανισμοί αποτροπής μειώσεων, όχι πότε και πώς δίνονται αυξήσεις. Η απουσία ρητής πρόβλεψης για θετικές αναπροσαρμογές σημαίνει ότι ακόμη και αν τα οικονομικά στοιχεία δείχνουν «πράσινο», αυτό δεν μεταφράζεται αυτόματα σε καλύτερες αποδοχές για τους συνταξιούχους.
Ο δεύτερος «κόφτης»: τι μετράει πραγματικά στο ισοζύγιο
Ακόμη πιο κρίσιμη είναι η λεπτομέρεια του τρόπου υπολογισμού του ισοζυγίου. Για τον νόμο, δεν έχουν σημασία όλα τα έσοδα του κλάδου, αλλά μόνο ένα συγκεκριμένο μέρος τους: οι εισφορές. Οποιοσδήποτε άλλος πόρος – ακόμη και αν βελτιώνει σημαντικά τη συνολική εικόνα – δεν λαμβάνεται υπόψη όταν κρίνεται αν ο κλάδος είναι πλεονασματικός ή ελλειμματικός.
Αυτό σημαίνει ότι κρατικές ενισχύσεις, μεταβιβάσεις ή έκτακτες χρηματοδοτήσεις δεν επηρεάζουν τον «πυρήνα» του υπολογισμού. Αν τα έσοδα από εισφορές δεν επαρκούν για να καλύψουν τις δαπάνες συντάξεων, τότε, ανεξαρτήτως συνολικού αποτελέσματος, ο μηχανισμός δεν επιτρέπει αναπροσαρμογές.
Με αυτή τη λογική, το σύστημα έχει σχεδιαστεί περισσότερο για να αποτρέπει κινδύνους βιωσιμότητας παρά για να μοιράζει οφέλη όταν τα οικονομικά βελτιώνονται.
Υπάρχει «παράθυρο» αυξήσεων; Ναι, αλλά όχι όπως νομίζετε
Η νομοθεσία, όπως εξελίχθηκε με την εισαγωγή του νέου κεφαλαιοποιητικού συστήματος επικουρικής ασφάλισης, αφήνει ένα θεωρητικό περιθώριο μεταβολών στο ύψος των επικουρικών. Ωστόσο, αυτό το περιθώριο δεν συνδέεται με πλεονάσματα προϋπολογισμού.
Οι παράγοντες που λαμβάνονται υπόψη είναι δύο: τα δημογραφικά δεδομένα και ένα λεγόμενο «πλασματικό ποσοστό επιστροφής» των εισφορών. Το πρώτο εξαρτάται από δείκτες όπως το προσδόκιμο ζωής, οι οποίοι, σε μια γηράσκουσα κοινωνία, λειτουργούν μάλλον αποτρεπτικά για αυξήσεις. Το δεύτερο σχετίζεται με την εξέλιξη των συντάξιμων αποδοχών και των συνολικών εισφορών, όχι μόνο του ΕΦΚΑ αλλά και του νέου συστήματος.
Στην πράξη, ακόμη και αυτό το θεωρητικό άνοιγμα προϋποθέτει θετικές και διατηρήσιμες τάσεις σε πολλαπλά επίπεδα, κάτι που μέχρι στιγμής δεν επιβεβαιώνεται.
Το «μυστικό» του πλεονάσματος: δεν προήλθε από εισφορές
Το πιο καθοριστικό στοιχείο αφορά την ίδια τη φύση του πλεονάσματος που εμφανίστηκε. Σύμφωνα με αρμόδιες πηγές, το θετικό αποτέλεσμα δεν προήλθε από αυξημένες εισφορές ή βελτίωση της απασχόλησης, αλλά από ειδική κρατική χρηματοδότηση.
Η χρηματοδότηση αυτή θεσπίστηκε για να αντισταθμίσει τις απώλειες εισφορών που προέκυψαν μετά την ένταξη νέων ασφαλισμένων στο κεφαλαιοποιητικό σύστημα. Με άλλα λόγια, το κράτος κάλυψε τη «τρύπα» που δημιουργήθηκε, ώστε να διασφαλιστεί η ομαλή καταβολή των παροχών. Αυτό το ποσό, όμως, δεν θεωρείται οργανικό έσοδο του κλάδου και δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως βάση για αυξήσεις.
Συμπέρασμα: γιατί τίποτα δεν αλλάζει
Παρά τις εντυπώσεις, οι επικουρικές συντάξεις παραμένουν εγκλωβισμένες σε ένα αυστηρό θεσμικό πλαίσιο που δίνει προτεραιότητα στη σταθερότητα και όχι στη βελτίωση των παροχών. Το πλεόνασμα υπάρχει, αλλά είναι «λογιστικό» και όχι λειτουργικό. Και όσο οι εισφορές δεν αυξάνονται με τρόπο που να αλλάζει ουσιαστικά το ισοζύγιο, οι συνταξιούχοι δεν θα δουν διαφορά στο πορτοφόλι τους.
Έτσι, το 2025 προστίθεται στη λίστα των ετών όπου οι επικουρικές παραμένουν ακίνητες, επιβεβαιώνοντας ότι, στο σημερινό σύστημα, το πλεόνασμα δεν είναι πάντα συνώνυμο της αύξησης.
