Μια από τις πιο ριζοσπαστικές παρεμβάσεις των τελευταίων ετών βρίσκεται από χθες σε δημόσια διαβούλευση και έχει ήδη προκαλέσει τεράστια συζήτηση. Το νέο πολυνομοσχέδιο του Υπουργείου Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών, υπό τον Κυριάκο Πιερρακάκη, υπόσχεται να αλλάξει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται οι υπερχρεωμένοι πολίτες στη χώρα. Για πρώτη φορά, το κράτος δηλώνει ότι θα σταματήσει να στέλνει στη φυλακή όσους πτωχεύουν, ενώ παράλληλα υπόσχεται κρατικά χρηματοδοτούμενη στήριξη – ακόμη και ψυχολογική – ώστε οι οφειλέτες να μη φτάνουν σε αδιέξοδο.
Κυβερνητικά στελέχη παραδέχονται πλέον ανοιχτά ότι η κοινωνία βρίσκεται σε οριακή κατάσταση μετά από αλλεπάλληλες οικονομικές κρίσεις. Με την πίεση των χρεών να συσσωρεύεται, την επιχειρηματική δραστηριότητα να κλυδωνίζεται και τα νοικοκυριά να παλεύουν να μείνουν όρθια, η κυβέρνηση φαίνεται να επιχειρεί ένα damage control πριν η κατάσταση ξεφύγει ακόμη περισσότερο – τόσο πολιτικά όσο και οικονομικά.
Παρότι το νομοσχέδιο εστιάζει σε θέματα κληρονομιών, ανάμεσα στις δεκάδες διατάξεις υπάρχουν τρία άρθρα που αγγίζουν κατευθείαν την καθημερινότητα εκατομμυρίων πολιτών με ιδιωτικό χρέος. Τα άρθρα 179–181 φέρνουν τρεις μεγάλες αλλαγές: σταματούν οι ποινικές διώξεις για όσους πτωχεύουν, εισάγεται δωρεάν κρατική συμβουλευτική και ψυχολογική υποστήριξη, και ρυθμίζεται εκ νέου η σχέση ευάλωτων δανειοληπτών με τις κρατικές επιδοτήσεις όταν μπουν στον εξωδικαστικό μηχανισμό.
1. Τέλος στη φυλακή για χρέη – νέα «δεύτερη ευκαιρία»
Ίσως η πιο ηχηρή παρέμβαση αφορά την οριστική κατάργηση των ποινικών διώξεων για χρέη μετά την κήρυξη πτώχευσης. Μέχρι σήμερα, ακόμη κι αν κάποιος έμπαινε σε διαδικασία πτώχευσης, το Δημόσιο μπορούσε να συνεχίσει να κινεί διαδικασίες εναντίον του για παλαιά χρέη προς Εφορία και ασφαλιστικά ταμεία. Το αποτέλεσμα ήταν χιλιάδες άνθρωποι να βρίσκονται αντιμέτωποι όχι μόνο με οικονομική κατάρρευση, αλλά και με τη δαμόκλειο σπάθη της ποινικής δίωξης.
Η νέα διάταξη προβλέπει ότι η στιγμή που δημοσιεύεται η απόφαση πτώχευσης ή γίνεται η καταχώριση στο Μητρώο Φερεγγυότητας, οι ποινικές διαδικασίες «παγώνουν» αυτόματα. Ακόμη περισσότερο: αν ολοκληρωθεί η διαδικασία απαλλαγής από τα χρέη —σε έναν ή τρία χρόνια, ανάλογα με την περίπτωση— το αδίκημα διαγράφεται εντελώς. Ουσιαστικά, ο οφειλέτης ξεκινά από μηδενική βάση, χωρίς το βάρος του ποινικού φακέλου.
Η λογική πίσω από τη ρύθμιση είναι ότι όποιος έχει ήδη περάσει από τη διαδικασία πτώχευσης, δεν πρέπει να τιμωρείται ξανά για το ίδιο ζήτημα. Η κυβέρνηση μιλά για μια πραγματική «δεύτερη ευκαιρία» που θα επιτρέψει σε πολίτες και επιχειρηματίες να ξανασταθούν στα πόδια τους χωρίς να φοβούνται φυλακίσεις και δικαστήρια.
2. Το κράτος χρηματοδοτεί συμβούλους, οικονομολόγους και… ψυχολόγους
Η δεύτερη σημαντική καινοτομία είναι η δημιουργία ενός μηχανισμού προειδοποίησης για όσους κινδυνεύουν να χρεοκοπήσουν — μια διαδικασία που μοιάζει περισσότερο με σύστημα «διάσωσης πριν το ατύχημα» παρά με κλασική κρατική γραφειοκρατία.
Όταν ένας επαγγελματίας εμφανίζει ενδείξεις ότι οδεύει προς αφερεγγυότητα, ο μηχανισμός σημαίνει συναγερμό. Σε αυτήν την περίπτωση, ο οφειλέτης θα λαμβάνει κουπόνι (voucher) που θα καλύπτει πλήρως το κόστος συμβούλων. Αυτοί οι σύμβουλοι, πιστοποιημένοι και ειδικά εκπαιδευμένοι, θα αναλαμβάνουν να εκπονήσουν σχέδιο διάσωσης, να βρουν βιώσιμες λύσεις χρηματοδότησης, να εντοπίσουν τα λάθη στη διαχείριση και να καθοδηγήσουν τον πολίτη ώστε να αποφύγει το λουκέτο.
Και εδώ έρχεται η μεγάλη έκπληξη: το πρόγραμμα δεν περιορίζεται σε οικονομικές συμβουλές, αλλά καλύπτει και ψυχολογική υποστήριξη. Η κυβέρνηση αναγνωρίζει ότι η υπερχρέωση δεν είναι μόνο οικονομικό βάρος αλλά και ψυχικό τραύμα. Η πίεση, η ντροπή, ο φόβος απώλειας της περιουσίας και η ανησυχία για το μέλλον έχουν οδηγήσει χιλιάδες ανθρώπους στα όρια.
Γι’ αυτό προβλέπεται και mentoring — ένας συνδυασμός καθοδήγησης, εμψύχωσης και ψυχολογικής ενδυνάμωσης. Ο στόχος είναι να μην εγκαταλείψει ο πολίτης τη ρύθμιση, να παραμείνει συνεπής και να βρει τρόπους να επανεκκινήσει τη δραστηριότητά του.
Οι αιτήσεις για ένταξη στο πρόγραμμα θα γίνονται μέσω της ειδικής ψηφιακής πλατφόρμας της Γενικής Γραμματείας Πληροφοριακών Συστημάτων, ενώ οι λεπτομέρειες εφαρμογής θα οριστούν σε κοινή υπουργική απόφαση.
3. Τέλος στη διπλή επιδότηση των ευάλωτων οφειλετών
Η τρίτη αλλαγή αφορά τους πλέον ευάλωτους οφειλέτες που λαμβάνουν κρατική επιδότηση για τη διατήρηση της κατοικίας τους μέχρι να λειτουργήσει ο νέος Φορέας Ακινήτων. Μέχρι τώρα υπήρχε το παράδοξο φαινόμενο κάποιος να μπαίνει στον εξωδικαστικό μηχανισμό, να ρυθμίζει το δάνειό του, αλλά να συνεχίζει να λαμβάνει επιδότηση η οποία είχε ως στόχο να τον στηρίξει μέχρι την ενδεχόμενη παράδοση του ακινήτου του.
Με τη νέα πρόβλεψη, αυτό σταματά αυτόματα όταν υπογραφεί νέα σύμβαση στον εξωδικαστικό. Με άλλα λόγια, αν ο οφειλέτης κατορθώνει να διατηρήσει το σπίτι του μέσα από νέα ρύθμιση, δεν υπάρχει λόγος να συνεχιστεί η προηγούμενη ενίσχυση — διαφορετικά, στο μέλλον θα καλούνταν να την επιστρέψει.
Ένα νομοσχέδιο που αλλάζει παιχνίδι — αλλά και σηκώνει αντιδράσεις
Το πολυνομοσχέδιο της κυβέρνησης φιλοδοξεί να δώσει ανάσα σε εκατοντάδες χιλιάδες πολίτες που ζουν κάτω από το βάρος χρεών. Υπόσχεται να σταματήσει την ποινικοποίηση της οικονομικής αποτυχίας, να προσφέρει άμεση και πρακτική στήριξη και να βάλει τέλος σε στρεβλώσεις που δημιουργούσαν άδικες καταστάσεις.
Το μεγάλο ερώτημα, βέβαια, είναι αν η εφαρμογή του θα είναι εξίσου αποτελεσματική στην πράξη. Για πολλούς, πάντως, αποτελεί την πρώτη φορά εδώ και χρόνια που το κράτος δείχνει διάθεση να αντιμετωπίσει την υπερχρέωση όχι ως έγκλημα, αλλά ως κοινωνικό πρόβλημα.
