Μια πραγματική «επανάσταση» προ των πυλών ετοιμάζει το υπουργείο Δικαιοσύνης με τις σαρωτικές αλλαγές που φέρνει στο Κληρονομικό Δίκαιο. Μετά τον νέο Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας που ήδη πέρασε από τη Βουλή, η επόμενη μεγάλη τομή στη Δικαιοσύνη είναι γεγονός: το νέο νομικό πλαίσιο για τις κληρονομιές, που αναμένεται να αλλάξει όσα ξέραμε για την τύχη της περιουσίας μετά τον θάνατο.
Η αρμόδια Επιτροπή έχει σχεδόν ολοκληρώσει τις εργασίες της και ετοιμάζεται να παραδώσει την τελική πρόταση τον Σεπτέμβριο. Και μπορεί πολλές διατάξεις να έχουν ήδη «κλειδώσει», όμως δεν λείπουν και τα σημεία-φωτιά που παραμένουν ανοιχτά.
Ποιος παίρνει τι όταν δεν υπάρχει διαθήκη – Αλλάζουν όλα!
Ένα από τα βασικά μέτωπα αφορά τις περιπτώσεις όπου ο θανών δεν έχει αφήσει διαθήκη. Σήμερα, ο/η επιζών σύζυγος λαμβάνει το 25% της περιουσίας, ενώ τα υπόλοιπα μοιράζονται στα παιδιά. Αυτό πλέον αλλάζει: ο/η σύζυγος θα δικαιούται το 33,3% και τα παιδιά τα υπόλοιπα 2/3. Η αύξηση αυτή, σύμφωνα με την Επιτροπή, γίνεται για λόγους κοινωνικής και οικονομικής προστασίας, ιδιαίτερα για συζύγους μεγάλης ηλικίας.
Όταν δεν υπάρχουν παιδιά και η κληρονομιά περνά σε γονείς, αδέλφια ή πιο μακρινούς συγγενείς, το ποσοστό του/της συζύγου μένει στο 50%. Όσο για ζευγάρια χωρίς γάμο ή σύμφωνο συμβίωσης, δεν προβλέπεται δικαίωμα στην κληρονομιά αν δεν υπάρχει διαθήκη – αλλά δίνεται η δυνατότητα προσωρινής παραμονής στην κατοικία του αποβιώσαντος, εφόσον διέμεναν μαζί.
Το «τέλος» της νόμιμης μοίρας; Στα χέρια του διαθέτη το παιχνίδι
Η πιο ριζική ανατροπή αφορά τη λεγόμενη «νόμιμη μοίρα» – τη θεσμοθετημένη προστασία συγγενών (π.χ. παιδιών και συζύγου) όταν κάποιος δεν τους περιλαμβάνει στη διαθήκη του. Μέχρι τώρα, αυτοί οι συγγενείς μπορούσαν να απαιτήσουν το μισό από όσα θα έπαιρναν αν δεν υπήρχε διαθήκη.
Πλέον, το ποσοστό αυτό δεν θα δίνεται αυτομάτως ως «μερίδιο» στην περιουσία. Αντιθέτως, οι δικαιούχοι θα μπορούν να ζητήσουν μόνο χρηματική αποζημίωση – χωρίς να αποκτούν δικαίωμα επί των ακινήτων ή άλλων περιουσιακών στοιχείων.
Πρακτικά, αν κάποιος αφήσει ένα ακίνητο σε ένα παιδί και αποκλείσει το άλλο, το «παραλειφθέν» παιδί δεν θα έχει πλέον μερίδιο στο ίδιο το ακίνητο, αλλά μόνο δυνατότητα διεκδίκησης ενός ποσού που αντιστοιχεί στην αξία του. Αυτό εκτιμάται ότι θα μειώσει τη «διάσπαση» περιουσιών και θα ενισχύσει τις εμπορικές συναλλαγές, καθιστώντας πιο «ευέλικτο» το σύστημα.
Κληρονομικές συμβάσεις: Η νέα εποχή στις συμφωνίες για περιουσίες
Ένας καινούργιος θεσμός που κάνει την εμφάνισή του είναι οι κληρονομικές συμβάσεις. Για πρώτη φορά, ο νόμος θα δίνει τη δυνατότητα σε άτομα να συμφωνούν εκ των προτέρων και εν ζωή με τους μελλοντικούς κληρονόμους τους για το πώς θα μοιραστεί η περιουσία. Οι συμφωνίες αυτές θα συντάσσονται ενώπιον συμβολαιογράφου και θα είναι δεσμευτικές.
Ο διαθέτης θα μπορεί να υποσχεθεί περιουσιακά στοιχεία με αντάλλαγμα (π.χ. φροντίδα στα γεράματα), να αποκλείσει συγκεκριμένους συγγενείς ή να κάνει ειδικές ρυθμίσεις. Παράλληλα, θα μπορεί να συνεχίσει να χρησιμοποιεί τα περιουσιακά του στοιχεία μέχρι τον θάνατό του, αν και με ορισμένους περιορισμούς.
✍️ Η ιδιόγραφη διαθήκη μένει – αλλά όχι αλώβητη
Παρά τις σκέψεις για κατάργηση της ιδιόγραφης διαθήκης (αυτής που γράφει κάποιος μόνος του χωρίς συμβολαιογράφο), τελικά αποφασίστηκε να διατηρηθεί. Ωστόσο, θα υπάρξουν αυστηρότεροι έλεγχοι. Πιο συγκεκριμένα, θα γίνει υποχρεωτική η γραφολογική εξέταση στις περιπτώσεις που η διαθήκη δεν κατατίθεται από άμεσο συγγενή.
Ο στόχος είναι να περιοριστεί η χρήση πλαστών διαθηκών – ένα πρόβλημα που ταλαιπωρεί αρκετές οικογένειες στα ελληνικά δικαστήρια.
⚖️ Τα χρέη της κληρονομιάς – Το μεγάλο «αγκάθι»
Το μοναδικό κρίσιμο θέμα που δεν έχει ακόμα κλείσει είναι αυτό της ευθύνης για τα χρέη του θανόντος. Σήμερα, ο κληρονόμος ευθύνεται με όλη την προσωπική του περιουσία. Υπάρχουν προτάσεις να αλλάξει αυτό, ώστε η ευθύνη να περιορίζεται μόνο στα περιουσιακά στοιχεία της ίδιας της κληρονομιάς.
Αυτό θα αποθάρρυνε την απόρριψη κληρονομιών, ειδικά όταν συνοδεύονται από υψηλά χρέη και φόρους, και ενδεχομένως να μείωνε τα κρούσματα απάτης. Από την άλλη, υπάρχουν αντιρρήσεις: αν οι δανειστές μπορούν να στραφούν μόνο κατά της κληρονομιαίας περιουσίας, ίσως οδηγηθούμε σε ανασφάλεια στις οικονομικές συναλλαγές.
Το ζήτημα τέθηκε ήδη σε ψηφοφορία με οριακό αποτέλεσμα, και η Επιτροπή καλείται να πάρει την τελική απόφαση τον Σεπτέμβριο, προτού το σχέδιο νόμου πάρει τον δρόμο προς τη Βουλή.
Συμπέρασμα:
Η κληρονομιά, όπως την ξέραμε, αλλάζει πρόσωπο. Από τις σχέσεις συζύγων και παιδιών, μέχρι τις υποχρεώσεις για χρέη, η ελευθερία του ατόμου να καθορίζει την τύχη της περιουσίας του έρχεται στο προσκήνιο – και μαζί της, ένα νέο τοπίο νομικής και κοινωνικής πραγματικότητας.
