Μετά από χρόνια συζητήσεων, διαβουλεύσεων και συνεχών πιέσεων από τη νομική κοινότητα, το υπουργείο Δικαιοσύνης ανοίγει ένα νέο κεφάλαιο στο κληρονομικό δίκαιο. Ένα πλαίσιο που παρέμενε σχεδόν ανέγγιχτο από τη δεκαετία του ’40 έρχεται πλέον να αντικατασταθεί από ένα εκτενές και ανανεωμένο νομοθετικό σχέδιο, το οποίο επιχειρεί να φέρει την κληρονομική διαδικασία πιο κοντά στις ανάγκες της σημερινής κοινωνίας. Το νομοσχέδιο, που αποτελείται από 110 άρθρα και εκτείνεται σε πάνω από 250 σελίδες, παίρνει τον δρόμο για τη Βουλή, όπου θα ξεκινήσει η συζήτηση στην αρμόδια επιτροπή. Αν όλα κυλήσουν βάσει προγράμματος, η ψήφιση αναμένεται εντός του 2024, σηματοδοτώντας μια από τις μεγαλύτερες μεταρρυθμίσεις των τελευταίων δεκαετιών στο οικογενειακό και κληρονομικό δίκαιο.
Το υφιστάμενο πλαίσιο, που εφαρμόζεται από το 1946, μπορεί να υπήρξε λειτουργικό για πολλές δεκαετίες, ωστόσο πλέον θεωρείται ξεπερασμένο. Η μεταπολεμική ελληνική κοινωνία που το γέννησε δεν θυμίζει σε τίποτα τη σημερινή. Οι οικογενειακές σχέσεις έχουν αλλάξει, οι μορφές συμβίωσης έχουν εμπλουτιστεί, και οι περιουσιακές ισορροπίες διαφέρουν ριζικά από αυτές που ίσχυαν πριν από σχεδόν 80 χρόνια. Όλα αυτά, σε συνδυασμό με την τεράστια συσσώρευση υποθέσεων στα δικαστήρια, έκαναν επιβεβλημένη μια εκ βάθρων αναθεώρηση.
Το υπουργείο Δικαιοσύνης υποστηρίζει ότι η μεταρρύθμιση δεν αποτελεί απλώς μια «επιδιόρθωση» σημείων που είχαν παρουσιάσει προβλήματα, αλλά μια ολιστική αναδιάρθρωση, στηριγμένη σε εκτενή μελέτη δικαστικών αποφάσεων, διεθνούς πρακτικής και κοινωνικών δεδομένων. Η εκκρεμοδικία σε θέματα κληρονομιάς έχει αυξηθεί θεαματικά τα τελευταία χρόνια, φτάνοντας στο σημείο να επιβαρύνει σοβαρά το δικαστικό σύστημα. Πολλές από τις αντιδικίες αυτές οφείλονταν στη νομική ασάφεια ή στην αδυναμία των παλιών ρυθμίσεων να ανταποκριθούν σε σύγχρονες περιπτώσεις, όπως π.χ. οι νέες μορφές οικογενειών, οι αυξημένες αξίες των ακινήτων ή οι περίπλοκες περιουσιακές σχέσεις.
Από τα σημεία του νέου νομοσχεδίου που ήδη προκαλούν συζητήσεις —και ίσως αποτελούν την πιο ουσιαστική αλλαγή— είναι η ενίσχυση των δικαιωμάτων του επιζώντος συζύγου. Για δεκαετίες, το ποσοστό της νόμιμης μοίρας που λάμβανε ο σύζυγος ήταν συχνά μικρό σε σύγκριση με τον αριθμό των υπόλοιπων συγγενών που είχαν δικαίωμα στην κληρονομιά. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα σε αρκετές περιπτώσεις να βρίσκεται ο επιζών σύζυγος σε δυσμενή θέση, ιδίως όταν το μοναδικό ή το βασικό περιουσιακό στοιχείο που άφηνε ο θανών ήταν η κύρια κατοικία. Για πολλές οικογένειες, αυτό σήμαινε ότι ο άνθρωπος που ζούσε για δεκαετίες στο σπίτι του αναγκαζόταν να αποχωρήσει ή να βρεθεί σε οικονομικά ασφυκτικές συνθήκες.
Η νέα ρύθμιση επιχειρεί να διορθώσει αυτή την αδικία. Με την προτεινόμενη αύξηση του κληρονομικού μεριδίου του συζύγου, το υπουργείο στοχεύει να εξασφαλίσει ότι ο άνθρωπος που μένει πίσω δεν θα αντιμετωπίσει τον κίνδυνο να χάσει το σπίτι του ή να περιέλθει σε δύσκολη οικονομική θέση εξαιτίας της κατανομής της κληρονομιάς. Πρόκειται για μια αλλαγή με τεράστια πρακτική σημασία, καθώς επηρεάζει χιλιάδες οικογένειες σε όλη τη χώρα και επαναπροσδιορίζει την ισορροπία ανάμεσα στα μέλη της οικογένειας που διεκδικούν μερίδιο από την περιουσία του θανόντος.
Νομικοί κύκλοι σημειώνουν ότι η μεταβολή αυτή εναρμονίζεται περισσότερο με τις ευρωπαϊκές πρακτικές, όπου ο σύζυγος προστατεύεται σε μεγαλύτερο βαθμό, ιδίως όταν πρόκειται για περιουσιακά στοιχεία που αποτελούν την κύρια κατοικία. Η ελληνική πραγματικότητα, με την έμφαση που παραδοσιακά δίνεται στην ιδιοκτησία και στο οικογενειακό σπίτι, κάνει αυτή την τροποποίηση ακόμη πιο επιτακτική.
Το νομοσχέδιο, ωστόσο, δεν περιορίζεται μόνο σε αυτό το σημείο. Αν και οι λεπτομέρειες όλων των άρθρων δεν έχουν ακόμη παρουσιαστεί αναλυτικά στο κοινό, κύκλοι του υπουργείου αναφέρουν ότι το σχέδιο περιλαμβάνει διατάξεις που απλοποιούν τις διαδικασίες, μειώνουν τη γραφειοκρατία και προβλέπουν σαφέστερους κανόνες για μια σειρά θεμάτων που μέχρι σήμερα οδηγούσαν σε συγκρούσεις. Κοινή παραδοχή είναι ότι ένα σύγχρονο κράτος δεν μπορεί να λειτουργεί με νομοθεσία που έχει παγώσει πριν από οκτώ δεκαετίες.
Το μεγάλο στοίχημα είναι αν το νέο πλαίσιο θα καταφέρει να μειώσει τις δικαστικές διαμάχες που σχετίζονται με κληρονομικά ζητήματα. Εάν πετύχει αυτό, τότε μια από τις πιο πολύπλοκες και χρονοβόρες κατηγορίες υποθέσεων θα ανακουφίσει σημαντικά το δικαστικό σύστημα. Από την άλλη πλευρά, σίγουρα θα υπάρξουν αντιδράσεις, καθώς κάθε μεγάλη αλλαγή στην περιουσιακή νομοθεσία ανατρέπει ισορροπίες και φέρνει προσαρμογές που δεν είναι πάντα εύκολες.
Σε κάθε περίπτωση, η επικείμενη συζήτηση στη Βουλή αναμένεται να είναι έντονη. Φαίνεται, όμως, πως για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες η Ελλάδα προχωρά σε μια γενναία προσπάθεια να εκσυγχρονίσει το κληρονομικό της δίκαιο, αφήνοντας πίσω ένα πλαίσιο που πλέον δεν αντανακλούσε τη ζωή και τις ανάγκες των σημερινών πολιτών.
