Brain gain ή κυβερνητική προπαγάνδα; Οι 473.000 επιστροφές που δεν αποδεικνύουν ότι γύρισαν οι επιστήμονες στην Ελλάδα

Η κυβέρνηση πανηγυρίζει για την αντιστροφή του brain drain, επικαλούμενη εκατοντάδες χιλιάδες επιστροφές Ελλήνων από το εξωτερικό. Όμως οι μεταναστευτικές ροές δεν αποδεικνύουν από μόνες τους ότι επέστρεψαν οι νέοι επιστήμονες που εγκατέλειψαν τη χώρα την περίοδο της κρίσης. Και κυρίως δεν απαντούν στο βασικό ερώτημα: μπορεί σήμερα ένας νέος εργαζόμενος να ζήσει αξιοπρεπώς με τον ελληνικό μισθό;

Υπάρχουν αριθμοί που αποτυπώνουν μια πραγματικότητα. Και υπάρχουν αριθμοί που, όταν παρουσιάζονται αποσπασματικά, μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να κατασκευάσουν μια πολύ πιο αισιόδοξη εικόνα από εκείνη που πραγματικά δικαιολογούν.

Η τελευταία προσπάθεια παρουσίασης της Ελλάδας ως χώρας στην οποία επιστρέφουν μαζικά οι επιστήμονες και οι νέοι εργαζόμενοι αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα.

Με αφορμή τις δράσεις του υπουργείου Εργασίας και το πρόγραμμα Rebrain Greece, προβάλλεται ο ισχυρισμός ότι η Ελλάδα έχει κατορθώσει να αντιστρέψει σε ποσοστό άνω του 60% το brain drain της οικονομικής κρίσης.

Η επιχειρηματολογία συνοδεύεται από εντυπωσιακούς αριθμούς.

773.000 Έλληνες φέρονται να έφυγαν από τη χώρα την περίοδο 2010-2024.

473.000 φέρονται να επέστρεψαν.

Και από αυτά τα μεγέθη προκύπτει το συμπέρασμα ότι η Ελλάδα έχει μετατραπεί από χώρα φυγής επιστημόνων σε χώρα επαναπατρισμού τους.

Μόνο που εδώ υπάρχει ένα τεράστιο λογικό άλμα.

Άλλο η επιστροφή Ελλήνων πολιτών από το εξωτερικό και άλλο η επιστροφή των νέων πτυχιούχων και επιστημόνων που εγκατέλειψαν τη χώρα εξαιτίας της οικονομικής κρίσης.

Οι δύο έννοιες δεν είναι ταυτόσημες.

Και η σύγχυσή τους δημιουργεί μια παραπλανητική εντύπωση για την πραγματική κατάσταση της ελληνικής αγοράς εργασίας.

Οι 473.000 επιστροφές δεν σημαίνουν 473.000 επιστήμονες

Το βασικό πρόβλημα βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούνται τα στατιστικά στοιχεία.

Οι μεταναστευτικές ροές καταγράφουν μετακινήσεις πληθυσμού.

Δεν αποτελούν αυτομάτως καταγραφή επιστημόνων που επέστρεψαν για να εργαστούν σε θέσεις αντίστοιχες των προσόντων τους.

Για να αποδειχθεί πραγματική αντιστροφή του brain drain, χρειάζονται πολύ πιο συγκεκριμένα δεδομένα.

Πόσοι από όσους επέστρεψαν είναι πτυχιούχοι πανεπιστημίων;

Πόσοι διαθέτουν μεταπτυχιακούς ή διδακτορικούς τίτλους;

Πόσοι είχαν εγκαταλείψει την Ελλάδα κατά την περίοδο της οικονομικής κρίσης;

Πόσοι επέστρεψαν σε μόνιμες θέσεις εργασίας;

Και πόσοι απασχολούνται σε αντικείμενο αντίστοιχο των σπουδών και της επαγγελματικής τους εμπειρίας;

Χωρίς αυτές τις πληροφορίες, ο αριθμός των επιστροφών δεν μπορεί να μετατραπεί αυτομάτως σε αριθμό επιστημόνων που επαναπατρίστηκαν.

Μπορεί να περιλαμβάνει εργαζομένους διαφορετικών ειδικοτήτων, οικογένειες, συνταξιούχους ή ανθρώπους που επέστρεψαν για προσωπικούς λόγους.

Όλοι αυτοί αποτελούν μέρος της μεταναστευτικής πραγματικότητας.

Αλλά δεν είναι όλοι περιπτώσεις brain gain.

Το 60% είναι μια εντυπωσιακή αλλά προβληματική σύγκριση

Το δημοσίευμα υποστηρίζει ότι η επιστροφή περίπου 473.000 Ελλήνων αντιστοιχεί σε αναστροφή άνω του 60% της φυγής που σημειώθηκε κατά την κρίση.

Πράγματι, αν διαιρέσουμε τις 473.000 επιστροφές με τις 773.000 αναχωρήσεις, προκύπτει ποσοστό περίπου 61%.

Αριθμητικά, η πράξη είναι σωστή.

Το ερώτημα είναι αν η σύγκριση αποδεικνύει αυτό που υποστηρίζεται.

Και εδώ η απάντηση είναι ότι δεν αρκεί.

Για να ισχυριστεί κάποιος πως επέστρεψε το 60% όσων έφυγαν, θα έπρεπε να γνωρίζει ότι πρόκειται για τα ίδια πρόσωπα.

Οι συνολικές αφίξεις και αναχωρήσεις δεν προσφέρουν από μόνες τους αυτή την ταυτοποίηση.

Επίσης, οι μεταναστευτικές ροές δεν ταυτίζονται με τη μεταβολή ενός σταθερού πληθυσμού ανθρώπων που έφυγαν λόγω κρίσης.

Ένας άνθρωπος μπορεί να έχει μετακινηθεί περισσότερες από μία φορές μέσα στην εξεταζόμενη περίοδο.

Επομένως, η σύγκριση δύο αθροιστικών μεγεθών δεν τεκμηριώνει ότι επέστρεψε συγκεκριμένο ποσοστό των επιστημόνων που είχαν εγκαταλείψει τη χώρα.

Το 61% είναι αποτέλεσμα διαίρεσης. Δεν αποτελεί από μόνο του απόδειξη επιτυχούς επαναπατρισμού του επιστημονικού δυναμικού.

Το θετικό μεταναστευτικό ισοζύγιο δεν λύνει το πρόβλημα των μισθών

Το δημοσίευμα επικαλείται επίσης στοιχεία του ΟΟΣΑ για τη διετία 2023-2024, σύμφωνα με τα οποία περίπου 98.000 Έλληνες επέστρεψαν έναντι 69.000 που αναχώρησαν.

Αν τα στοιχεία είναι συγκρίσιμα και αφορούν την ίδια πληθυσμιακή κατηγορία, προκύπτει θετικό ισοζύγιο περίπου 29.000 μετακινήσεων.

Αυτό αποτελεί σημαντική ένδειξη μεταβολής της μεταναστευτικής τάσης.

Αλλά δεν αποδεικνύει ότι επιλύθηκαν τα διαρθρωτικά προβλήματα που οδήγησαν πολλούς νέους στο εξωτερικό.

Γιατί οι λόγοι που τροφοδότησαν το brain drain δεν περιορίζονταν στην ανεργία.

Περιλάμβαναν τους χαμηλούς μισθούς, την έλλειψη επαγγελματικής εξέλιξης, τις περιορισμένες ευκαιρίες έρευνας και καινοτομίας, την αναντιστοιχία σπουδών και εργασίας και την αίσθηση ότι η αξιοκρατία δεν αποτελούσε πάντα καθοριστικό κριτήριο.

Πόσα από αυτά έχουν αντιμετωπιστεί ουσιαστικά;

Η αύξηση της απασχόλησης είναι θετική εξέλιξη.

Αλλά μια θέση εργασίας δεν εξασφαλίζει αυτομάτως αξιοπρεπές βιοτικό επίπεδο.

Ούτε ένας υψηλότερος ονομαστικός μισθός σημαίνει αναγκαστικά αντίστοιχη βελτίωση της αγοραστικής δύναμης.

Οι αυξήσεις μισθών και η πραγματική αγοραστική δύναμη

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά σημεία του κυβερνητικού αφηγήματος είναι ο ισχυρισμός ότι το πρόβλημα των χαμηλών αποδοχών έχει αμβλυνθεί χάρη στις αυξήσεις μισθών, στη μείωση της φορολογίας και στον περιορισμό των ασφαλιστικών εισφορών.

Πράγματι, οι αλλαγές στη φορολογία και στις αποδοχές μπορούν να αυξήσουν το διαθέσιμο εισόδημα.

Αλλά το πραγματικό ερώτημα είναι τι μπορεί να αγοράσει αυτό το εισόδημα.

Αν ένας εργαζόμενος παίρνει περισσότερα χρήματα αλλά πληρώνει σημαντικά ακριβότερα το ενοίκιο, το ηλεκτρικό ρεύμα, τα τρόφιμα και τις μετακινήσεις του, η ονομαστική αύξηση δεν μεταφράζεται απαραίτητα σε ουσιαστική βελτίωση της ζωής του.

Και αυτό είναι ιδιαίτερα κρίσιμο για έναν νέο επιστήμονα που εξετάζει το ενδεχόμενο επιστροφής στην Ελλάδα.

Δεν συγκρίνει μόνο τον μισθό που θα λάβει.

Συγκρίνει το συνολικό βιοτικό επίπεδο.

Τη δυνατότητα ανεξάρτητης κατοικίας.

Τις προοπτικές επαγγελματικής εξέλιξης.

Την εργασιακή ασφάλεια.

Τις υποδομές.

Την ποιότητα των δημόσιων υπηρεσιών.

Η επιστροφή στην πατρίδα μπορεί να αποτελεί ισχυρό προσωπικό κίνητρο.

Αλλά δεν αρκεί όταν οι οικονομικές και επαγγελματικές συνθήκες παραμένουν δυσμενείς.

Το Rebrain Greece και οι 28 επιχειρήσεις

Στο πλαίσιο της κυβερνητικής προσπάθειας προβάλλεται η νέα εκδήλωση Rebrain Greece, που έχει προγραμματιστεί για τις 28 Νοεμβρίου στο Μόναχο, με συμμετοχή 28 μεγάλων επιχειρηματικών ομίλων.

Η υπουργός Εργασίας Νίκη Κεραμέως παρουσιάζει αυτές τις δράσεις ως προσπάθεια δημιουργίας γεφυρών ανάμεσα στους Έλληνες του εξωτερικού και στην ελληνική αγορά εργασίας.

Πρόκειται για μια πρωτοβουλία που μπορεί να προσφέρει πραγματικές ευκαιρίες σε ανθρώπους που επιθυμούν να επιστρέψουν.

Αλλά η αποτελεσματικότητά της δεν μπορεί να μετριέται μόνο από τον αριθμό των επιχειρήσεων που συμμετέχουν ή από τις εκδηλώσεις που διοργανώνονται.

Χρειάζονται συγκεκριμένα αποτελέσματα.

Πόσοι ενδιαφερόμενοι συμμετείχαν;

Πόσες προσφορές εργασίας έγιναν;

Πόσες συμβάσεις υπογράφηκαν;

Πόσοι εργαζόμενοι επέστρεψαν τελικά στην Ελλάδα;

Και πόσοι παρέμειναν στη χώρα μετά από ένα ή δύο χρόνια;

Αυτοί είναι οι δείκτες που μπορούν να αποδείξουν αν μια πρωτοβουλία συμβάλλει ουσιαστικά στον επαναπατρισμό επιστημονικού δυναμικού.

Διαφορετικά, υπάρχει ο κίνδυνος η πολιτική επιτυχία να μετριέται με βάση τις διοργανώσεις και όχι τις πραγματικές θέσεις εργασίας.

Η Ελλάδα των υψηλών προσόντων και των χαμηλών προσδοκιών

Το βαθύτερο πρόβλημα του brain drain είναι ότι η Ελλάδα επένδυσε επί δεκαετίες στην εκπαίδευση ανθρώπων που στη συνέχεια αναζήτησαν καλύτερες επαγγελματικές συνθήκες στο εξωτερικό.

Οικογένειες δαπάνησαν σημαντικούς πόρους για σπουδές.

Πανεπιστήμια εκπαίδευσαν επιστήμονες.

Και ένα μεγάλο μέρος αυτού του ανθρώπινου δυναμικού αναζήτησε αλλού ευκαιρίες.

Η αντιστροφή αυτής της κατάστασης δεν μπορεί να επιτευχθεί μόνο με εκδηλώσεις προσέλκυσης προσωπικού.

Απαιτεί οικονομία που δημιουργεί θέσεις υψηλής προστιθέμενης αξίας.

Απαιτεί επενδύσεις στην έρευνα και στην καινοτομία.

Απαιτεί αξιοκρατικές διαδικασίες πρόσληψης και εξέλιξης.

Απαιτεί εργασιακές συνθήκες που δεν στηρίζονται στην ανασφάλεια.

Και απαιτεί μισθούς που επιτρέπουν στους νέους να σχεδιάζουν το μέλλον τους.

Αυτά είναι τα ουσιαστικά κριτήρια του brain gain.

Όχι ο αριθμός των ανθρώπων που πέρασαν τα ελληνικά σύνορα επιστρέφοντας από το εξωτερικό.

Η περιφέρεια εξακολουθεί να χάνει τους νέους της

Υπάρχει και μια πλευρά που συχνά απουσιάζει από την κεντρική πολιτική συζήτηση.

Η φυγή νέων ανθρώπων δεν αφορά μόνο τη μετανάστευση στο εξωτερικό.

Αφορά και την εσωτερική μετακίνηση από την ελληνική περιφέρεια προς τα μεγάλα αστικά κέντρα.

Στην Κεφαλονιά και σε άλλα νησιά, το ζήτημα της επαγγελματικής προοπτικής των νέων παραμένει κρίσιμο.

Η εποχικότητα της τουριστικής οικονομίας, το κόστος κατοικίας και οι περιορισμένες δυνατότητες απασχόλησης σε εξειδικευμένα αντικείμενα δημιουργούν δυσκολίες για όσους επιθυμούν να ζήσουν και να εργαστούν μόνιμα στον τόπο τους.

Ένας νέος μπορεί να μη φύγει για τη Γερμανία ή την Ολλανδία.

Μπορεί όμως να αναγκαστεί να εγκαταλείψει την Κεφαλονιά για την Αθήνα ή τη Θεσσαλονίκη.

Και αυτή η απώλεια ανθρώπινου δυναμικού έχει πραγματικές κοινωνικές και οικονομικές συνέπειες για την τοπική κοινωνία.

Η ουσιαστική αντιμετώπιση του προβλήματος απαιτεί και πολιτικές περιφερειακής ανάπτυξης.

Διαφορετικά, η χώρα μπορεί να εμφανίζει καλύτερα μεταναστευτικά μεγέθη, ενώ ορισμένες περιοχές της συνεχίζουν να χάνουν νέους κατοίκους.

Η κυβέρνηση δικαιούται να παρουσιάζει πρόοδο, όχι να βαφτίζει τα πάντα επιτυχία

Η αλλαγή των μεταναστευτικών ροών, εφόσον επιβεβαιώνεται από συγκρίσιμα στοιχεία, αποτελεί θετική εξέλιξη.

Δεν υπάρχει κανένας λόγος να υποτιμηθεί.

Αλλά εξίσου σημαντικό είναι να μη χρησιμοποιείται ως απόδειξη για περισσότερα από όσα πραγματικά δείχνει.

Το ότι επιστρέφουν περισσότεροι Έλληνες από όσους αναχωρούν σε μια συγκεκριμένη περίοδο δεν σημαίνει αυτομάτως ότι επέστρεψε η πλειονότητα των επιστημόνων της κρίσης.

Το ότι αυξάνονται οι μισθοί δεν σημαίνει αυτομάτως ότι η αγοραστική δύναμη έχει αποκατασταθεί.

Και το ότι πραγματοποιούνται εκδηλώσεις προσέλκυσης εργαζομένων δεν σημαίνει αυτομάτως ότι έχουν δημιουργηθεί επαρκείς ποιοτικές θέσεις εργασίας.

Η κυβέρνηση έχει δικαίωμα να προβάλλει τις θετικές εξελίξεις.

Οφείλει όμως να παρουσιάζει και τα στοιχεία που επιτρέπουν την ουσιαστική αξιολόγησή τους.

Το brain gain δεν μετριέται με πανηγυρικούς τίτλους

Η Ελλάδα έχει ανάγκη να επιστρέψουν οι άνθρωποι που αναγκάστηκαν να αναζητήσουν καλύτερο μέλλον στο εξωτερικό.

Έχει ανάγκη να αξιοποιήσει την εμπειρία, τη γνώση και τις δεξιότητές τους.

Αλλά ακόμη μεγαλύτερη ανάγκη έχει να δημιουργήσει συνθήκες ώστε οι νέες γενιές να μη χρειάζεται να φύγουν.

Αυτός πρέπει να είναι ο πραγματικός στόχος.

Όχι να παρουσιάζονται οι συνολικές επιστροφές ως μαζικός επαναπατρισμός επιστημόνων χωρίς επαρκή τεκμηρίωση.

Όχι να μετατρέπονται οι στατιστικές μετακινήσεων σε πανηγυρικές διαπιστώσεις για την ελληνική οικονομία.

Και όχι να εμφανίζεται ως οριστικά λυμένο ένα πρόβλημα που εξακολουθεί να επηρεάζει τις επαγγελματικές επιλογές χιλιάδων νέων ανθρώπων.

Το πραγματικό brain gain θα έχει επιτευχθεί όταν ένας νέος επιστήμονας δεν θα χρειάζεται να επιλέξει ανάμεσα στην πατρίδα του και σε μια αξιοπρεπή επαγγελματική ζωή.

Μέχρι τότε, οι αριθμοί χρειάζονται προσεκτική ανάγνωση.

Και οι κυβερνητικοί πανηγυρισμοί χρειάζονται πολύ περισσότερες αποδείξεις.