Γεώργιος Βαρθολομάτος: Από την Κεφαλονιά σε μια σπουδαία επιστημονική αναγνώριση – Το «Κεφαλόνια σκορ» και η ομιλία που συγκίνησε στα Ιωάννινα

Μια ιδιαίτερη στιγμή επιστημονικής αναγνώρισης, αλλά και βαθιάς προσωπικής συγκίνησης, αποτέλεσε η αναγόρευση του Γεωργίου Βαρθολομάτου σε Επίτιμο Διδάκτορα της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.

Ο διακεκριμένος επιστήμονας, με καταγωγή από την Κεφαλονιά, μίλησε για την πολυετή ερευνητική του διαδρομή, την ανάπτυξη της διεγχειρητικής κυτταρομετρίας ροής και τις δυνατότητες που προσφέρει η συγκεκριμένη μέθοδος στη χειρουργική αντιμετώπιση του καρκίνου.

Ξεχωριστή θέση στην ομιλία του είχε η αναφορά στο «Κεφαλόνια σκορ», έναν νέο τρόπο ταξινόμησης όγκων του εγκεφάλου, που ο ίδιος επέλεξε να ονομάσει προς τιμήν της γενέτειράς του.

Ο Γεώργιος Βαρθολομάτος αναφέρθηκε ακόμη στις δυσκολίες της επιστημονικής έρευνας, στις συνεργασίες που οδήγησαν στην ανάπτυξη της μεθόδου, αλλά και στην ευθύνη των επιστημόνων απέναντι στον άνθρωπο.

Ιδιαίτερα συγκινητικό ήταν το κλείσιμο της ομιλίας του, όταν μίλησε για την οκτώ μηνών εγγονή του, τη μικρή Ιοκάστη, συνδέοντας την επιστημονική παρακαταθήκη με τις επόμενες γενιές.

Η ομιλία του, με τίτλο «Η Διεγχειρητική Κυτταρομετρία Ροής ως βίωμα και ευθύνη», αποτελεί μια προσωπική μαρτυρία για την επιμονή, την επιστημονική αναζήτηση και τη σημασία της γνώσης όταν αυτή τίθεται στην υπηρεσία του ασθενούς.

Ακολουθεί ολόκληρη η ομιλία του Γεωργίου Βαρθολομάτου:

«Η Διεγχειρητική Κυτταρομετρία Ροής ως βίωμα και ευθύνη»

Αξιότιμη Κυρία Πρύτανη,

κύριε Κοσμήτορα,

αξιότιμα μέλη της Συγκλήτου, σεβαστοί πανεπιστημιακοί δάσκαλοι,

Αξιότιμοι επίσημοι προσκεκλημένοι σας χαιρετώ κατά τη προσήκουσα τάξη!

αγαπητοί συνάδελφοι και συνεργάτες, αγαπητές φοιτήτριες και αγαπητοί φοιτητές, αγαπημένοι μου φίλοι που κάποιοι από εσάς ταξιδέψετε από μακριά για να είστε σήμερα εδώ, κυρίες και κύριοι.

Στέκομαι απέναντι σας σήμερα με βαθιά συγκίνηση και αίσθηση ευθύνης.

Η αναγόρευσή μου σε Επίτιμο Διδάκτορα του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων αποτελεί εξαιρετική τιμή.

Είναι όμως, ταυτόχρονα, μια υπενθύμιση ότι η επιστήμη, είναι πάνω απ’ όλα ευθύνη απέναντι στον άνθρωπο.

Ο τίτλος της ομιλίας μου είναι «Η Διεγχειρητική Κυτταρομετρία Ροής ως βίωμα και ευθύνη».

Θα ήθελα να μοιραστώ μαζί σας όχι μόνο την επιστημονική μεθοδολογία, αλλά και τη διαδρομή που οδήγησε στην ανάπτυξή της.

Να μιλήσω για το ερώτημα που γέννησε την ιδέα, για την επιμονή που χρειάστηκε ώστε να γίνει πράξη, για τους ανθρώπους που την εμπιστεύτηκαν και, κυρίως, για όσα μας δίδαξε αυτή η διαδρομή.

Πριν, όμως, προχωρήσω, αξίζει να σταθώ για λίγο σε ένα βασικό ερώτημα.

Τι, πραγματικά είναι η κυτταρομετρία ροής;

Η κυτταρομετρία ροής είναι μια σύγχρονη μέθοδος η οποία με τη βοήθεια του κυτταρομέτρου, επιτρέπει τη μελέτη χιλιάδων, ακόμη και εκατομμυρίων κυττάρων μεμονωμένα και σε πολύ σύντομο χρόνο. Μέσω της ανάλυσης των οπτικών και άλλων μετρήσιμων χαρακτηριστικών αυτών των κυττάρων, μπορούν να αντληθούν πληροφορίες για το μέγεθος, την εσωτερική τους πολυπλοκότητα, το περιεχόμενο του DNA, τον κυτταρικό κύκλο και, ανάλογα με την εφαρμογή, την έκφραση συγκεκριμένων μορίων στην επιφάνειά τους ή στο εσωτερικό τους.

Στην καθ’ ημέραν κλινική πράξη η κυτταρομετρία ροής εφαρμόζεται κυρίως στη διάγνωση και παρακολούθηση αιματολογικών κακοηθειών, ανοσολογικών διαταραχών και λοιμωδών νοσημάτων, συμβάλλοντας στην ακριβέστερη διάγνωση, την πρόγνωση και την αξιολόγηση της ανταπόκρισης στη θεραπεία.

Ωστόσο, η κυτταρομετρία ροής δεν γίνεται απλώς σε ένα μηχάνημα στο οποίο τοποθετούμε κύτταρα και από το οποίο παίρνουμε ένα αποτέλεσμα.

Είναι μια απαιτητική επιστημονική μεθοδολογία, με τεχνολογία αιχμής, που προϋποθέτει γνώση της βιολογίας των κυττάρων, κατανόηση των φυσικών αρχών της μέτρησης, σωστό πειραματικό σχεδιασμό, κατάλληλη προετοιμασία του δείγματος και, κυρίως, ικανότητα αξιολόγησης και ερμηνείας των δεδομένων.

Η ποιότητα του αποτελέσματος εξαρτάται ουσιαστικά από την εμπειρία, την επιστημονική κατάρτιση και την κρίση του κυτταρομέτρη.

Διότι, τα δεδομένα δεν μιλούν από μόνα τους. Χρειάζεται να γνωρίζουμε τι μετράμε, τι σημαίνει αυτό που μετράμε, ποιοι παράγοντες μπορεί να επηρεάζουν το αποτέλεσμα και στο βαθμό πού μπορούμε να στηριχτούμε σε αυτό.

Θα μπορούσαμε, λοιπόν, να πούμε ότι η κυτταρομετρία ροής είναι για τον μελετητή των κυττάρων κάτι αντίστοιχο με το στηθοσκόπιο για τον κλινικό γιατρό: ένα πολύτιμο εργαλείο παρατήρησης και αξιολόγησης.

Αλλά, όπως, το στηθοσκόπιο δεν θέτει από μόνο του τη διάγνωση, έτσι και η κυτταρομετρία ροής δεν υποκαθιστά την επιστημονική σκέψη.

Η τεχνολογία προσφέρει τις μετρήσεις· η επιστημονική γνώση και κρίση τις μετατρέπουν σε χρήσιμη πληροφορία.

Και αυτό ακριβώς αποκτά ιδιαίτερη σημασία όταν η πληροφορία καλείται να συμβάλει σε μια χειρουργική απόφαση που πρέπει να ληφθεί μέσα σε λίγα λεπτά.

Γιατί πίσω από κάθε επιστημονική αναζήτηση υπάρχει ένα ερώτημα. Και πίσω από το ερώτημα υπάρχει ένας άνθρωπος που περιμένει μια απάντηση.

Η επιστημονική μου διαδρομή συνδέθηκε με την κυτταρομετρία ροής από τη στιγμή του διορισμού μου στο πανεπιστημιακό Νοσοκομείο μας και, κατ’ επέκταση, με τη δυνατότητά της να αναλύει τα κύτταρα με ταχύτητα, ακρίβεια και με πολλαπλές παραμέτρους.

Η κυτταρομετρία ροής μπορεί να μας δώσει αξιόπιστες πληροφορίες για τον κυτταρικό κύκλο και το περιεχόμενο του DNA των κυττάρων, επιτρέποντας έτσι τη μελέτη των διαφορών μεταξύ φυσιολογικών και καρκινικών κυτταρικών πληθυσμών.

Οι κλασικές εργαστηριακές διαδικασίες, όμως, απαιτούν συνήθως είκοσι έως τριάντα λεπτά για την ολοκλήρωση της ανάλυσης.

Ο χρόνος αυτός είναι απολύτως αποδεκτός για τις συνήθεις εργαστηριακές ανάγκες.

Δεν είναι, όμως, αρκετά σύντομος για έναν χειρουργό που πρέπει να αποφασίσει εκείνη ακριβώς τη στιγμή αν η επέμβαση έχει επιτύχει τον στόχο της.

Έτσι γεννήθηκε το ερώτημα:

Θα μπορούσαμε να συμπιέσουμε τον χρόνο της ανάλυσης, χωρίς να θυσιάσουμε την αξιοπιστία της μεθόδου;

Θα μπορούσαμε να μεταφέρουμε την κυτταρομετρία ροής από τον χρόνο του εργαστηρίου στον χρόνο του χειρουργείου;

Από τον χρόνο της ανάλυσης στο χρόνο της απόφασης;

Το ερώτημα αυτό αποτέλεσε την αφετηρία μιας επίμονης πειραματικής προσπάθειας.

Ακολούθησαν αμέτρητες δοκιμές, τροποποιήσεις των διαλυμάτων, επαναλήψεις πειραμάτων, συγκρίσεις και έλεγχοι.

Κάθε αλλαγή έπρεπε να αξιολογηθεί. Κάθε συντόμευση έπρεπε να αποδειχθεί ότι δεν υπονόμευε την αξιοπιστία του αποτελέσματος.

Θυμάμαι εκείνη την περίοδο στο Αιματολογικό Εργαστήριο του Πανεπιστημιακού μας Νοσοκομείου. Την ασταμάτητη δουλειά, για μεγάλο χρονικό διάστημα, προκειμένου να ολοκληρώθεί ένα πρωτόκολλο που θα επέτρεπε να γίνει κάτι που μέχρι τότε φαινόταν εξαιρετικά δύσκολο.

Θυμάμαι ιδιαίτερα εκείνο το καθοριστικό βράδυ, όταν ένα μεγάλο δείγμα όγκου εγκεφάλου αποτέλεσε το τελευταίο κρίσιμο βήμα για την ολοκλήρωση (επιβεβαίωση) του πρωτοκόλλου.

Έπρεπε τότε ακριβώς να ολοκληρώσω τη διαδικασία με αυτό το δείγμα, αφού είχα την δυνατότητα λόγω του μεγέθους του να λαμβάνω πολύ μικρά ιστοτεμάχεια και να εκτελώ επανειλημμένα πειράματα DNA ανάλυσης σε διαφορετικές συνθήκες έτσι όπως τις είχαμε καθορίσει από την πρότερη βασική μας έρευνα.

Είχα κλείσει την πόρτα του εργαστηρίου, κάτι ασυνήθιστο, καθώς ήταν σχεδόν πάντα ανοιχτή.

Συνάδελφοι άνοιγαν κατά διαστήματα για να δουν τι συμβαίνει…?

Και κάποια στιγμή τηλεφώνησε η γυναίκα μου, για να με ρωτήσει αν ήμουν καλά γιατί δεν είχα αργήσει ποτέ τόσο πολύ να επιστρέψω στο σπίτι.

Εκείνη την ημέρα, ακόμη και τώρα που την ανακαλώ στη μνήμη μου, αισθάνομαι πως δεν ήμουν μόνος.

Μέσα στην κούραση, την αγωνία και την επιμονή εκείνων των ωρών, υπήρχε μέσα μου μια βαθιά πίστη στην επιτυχία και μια σιωπηλή δύναμη που μου έδινε το κουράγιο να συνεχίσω.

Σήμερα, κοιτάζοντας πίσω, χαμογελώ με ανακούφιση και ευγνωμοσύνη.

Τότε, όμως, δεν με απασχολούσε ούτε ο χρόνος που περνούσε ούτε η δική μου εξάντληση. Υπήρχε μόνο το ερώτημα που έπρεπε να απαντηθεί και η βεβαιότητα πως η προσπάθεια έπρεπε να συνεχιστεί.

Το 2013, η προσπάθεια αυτή οδήγησε στην ανάπτυξη και δημοσίευση του πρωτοκόλλου που ονομάσαμε Ioannina Protocol.

Η πειραματική διαδικασία και η αναλυτική αξιολόγηση μπορούσαν πλέον να ολοκληρώνονται μέσα σε πέντε λεπτά από τη στιγμή που το δείγμα έφθανε στο εργαστήριο.

Είχε επιτευχτεί, ο δραστικός περιορισμός του χρόνου της ίδιας της ανάλυσης, ώστε να υπάρχει αξιόπιστη πληροφορία σε ένα χρονικό πλαίσιο συμβατό με τις ανάγκες της χειρουργικής πράξης.

Από εκείνη τη στιγμή, η κυτταρομετρία ροής άρχισε να αποκτά ένα διαφορετικό νόημα.

Δεν ήταν πλέον μόνο μια τεχνολογία που μετρούσε κύτταρα.

Ήταν η δυνατότητα συνεισφοράς στην κλινική απόφαση, τη στιγμή που αυτή έπρεπε να ληφθεί.

Η προσπάθεια ξεκίνησε με τους όγκους εγκεφάλου το 2006, σε στενή συνεργασία με τους νευροχειρουργούς μας.

Σύντομα, όμως, το ενδιαφέρον άρχισε να επεκτείνεται.

Χειρουργοί άλλων ειδικοτήτων, άρχισαν να εντάσσουν την εφαρμογή της μεθόδου στους δικούς τους ασθενείς.

Στο μαστό, στο ήπαρ, στο πάγκρεας, στο έντερο, στο στομάχι, στον θυρεοειδή, στους γυναικολογικούς καρκίνους, τους καρκίνους του ουροποιητικού, της κεφαλής και του τραχήλου, οφθαλμολογικούς, καθώς και άλλων οργάνων.

Το ερώτημα τώρα ήταν κοινό:

Θα μπορούσαμε να προσφέρουμε πληροφορίες όχι μόνο για τον ίδιο τον όγκο, αλλά και για τα χειρουργικά όρια της εκτομής του;

Θα μπορούσαμε να βοηθήσουμε τον χειρουργό να εκτιμήσει, όσο η επέμβαση βρισκόταν ακόμη σε εξέλιξη, αν υπήρχαν ενδείξεις ότι παρέμενε νεοπλασματικός ιστός στα όρια που εξετάζονταν;

Για τη χειρουργική ογκολογία, αυτό αποτελεί διαχρονικό ζητούμενο, αφού απασχολεί την επιστημονική κοινότητα εδώ και πολλές δεκαετίες.

Μέχρι σήμερα διάφορες τεχνολογικές προσεγγίσεις υπηρετούν αυτή την ανάγκη, κυρίως απεικονιστικές.

Από την πλευρά της, η κυτταρομετρική προσέγγιση βασίζεται στη μοριακή ανάλυση των κυττάρων, αξιοποιώντας πληροφορίες για το περιεχόμενο του DNA, τις φάσεις του κυτταρικού κύκλου και, όπου ενδείκνυται, τον ανοσοφαινότυπο.

Δεν θα ισχυριστώ ότι μία μέθοδος μπορεί να απαντήσει σε όλα τα ερωτήματα της χειρουργικής ογκολογίας.

Κάθε τεχνική έχει τις δυνατότητες και τους περιορισμούς της.

Πιστεύουμε, όμως, ότι η διεγχειρητική κυτταρομετρία ροής μπορεί να προσφέρει μια σημαντική, συμπληρωματική πηγή ταχείας και ποσοτικής πληροφορίας η οποία, όταν αξιολογείται στο κατάλληλο κλινικό πλαίσιο, μπορεί να συμβάλει στη λήψη αποφάσεων.

Για να κερδηθεί όμως η εμπιστοσύνη των χειρουργών, έπρεπε πρώτα να οργανωθούν συστηματικές μελέτες.

Σε αυτές εξετάζονταν δείγματα όγκων και χειρουργικών ορίων με τρόπο που περιόριζε τη μεροληψία. Τα δείγματα κωδικοποιούνταν ως νούμερα, ώστε η εργαστηριακή ομάδα να μην γνωρίζει εκ των προτέρων ποιο αντιστοιχούσε στον όγκο και ποιο στα χειρουργικά όρια.

Στη συνέχεια, τα αποτελέσματα όλων των δειγμάτων συγκρίνονταν με την ιστοπαθολογική αξιολόγηση. Η συνεργασία με τους παθολογοανατόμους υπήρξε καθοριστική.

Οι δημοσιεύσεις μας στηρίχτηκαν στη συνδυασμένη αξιολόγηση των ευρημάτων και στην επιστημονική συμβολή τους.

Για μας, αυτή η διαδικασία είχε ιδιαίτερη σημασία. Δεν επιδιώκαμε απλώς να αποδείξουμε ότι μια μέθοδος λειτουργεί. Επιδιώκαμε να διαπιστώσουμε πότε λειτουργεί αξιόπιστα, πώς ερμηνεύονται τα αποτελέσματά της και ποια θέση μπορεί να έχει στην κλινική πράξη.

Διότι η εμπιστοσύνη δεν χαρίζεται. Κερδίζεται με τεκμηρίωση.

Εδώ, θα ήθελα να αναφερθώ ενδεικτικά σε δύο περιστατικά που αποτυπώνουν τη σημασία αυτής της προσπάθειας.

Το πρώτο αφορούσε μια νεαρή γυναίκα, μόλις είκοσι πέντε ετών, η οποία επρόκειτο να υποβληθεί σε ογκεκτομή μαστού.

Η νεαρή ηλικία της και η δύσκολη θέση του όγκου είχαν κάνει τον χειρουργό να επιθυμεί όσο το δυνατόν μεγαλύτερη ακρίβεια για την πληρότητα της εκτομής.

Μου ζήτησε να βρίσκομαι στο εργαστήριο πολύ νωρίς το πρωί, έτοιμος να αναλύσω τα δείγματα που θα προέκυπταν από την επέμβαση.

Η κυ