Μια δημόσια ανάρτηση για τη λιτανεία του Αγίου Γερασίμου στην Κεφαλονιά ανοίγει μια σοβαρή συζήτηση για τα όρια της κριτικής, τον σεβασμό στη θρησκευτική ελευθερία και τον ρόλο του Προέδρου της Δημοκρατίας. Ο συγγραφέας και πρώην βουλευτής Πέτρος Τατσόπουλος καταγγέλλει τη συμμετοχή του Κωνσταντίνου Τασούλα στην τελετή, χρησιμοποιώντας όμως χαρακτηρισμούς που στρέφονται και εναντίον των ίδιων των πιστών.
Η ανάρτηση και οι χαρακτηρισμοί που προκαλούν ερωτήματα
Με μια ανάρτηση στο Facebook, ο Πέτρος Τατσόπουλος σχολίασε με ιδιαίτερα οξύ τρόπο την παρουσία του Προέδρου της Δημοκρατίας Κωνσταντίνου Τασούλα στη λιτανεία του Αγίου Γερασίμου, που πραγματοποιήθηκε στις 20 Οκτωβρίου στην Κεφαλονιά.
Ο συγγραφέας επέλεξε ως τίτλο τη λέξη «ΞΕΦΤΙΛΑ», ενώ χαρακτήρισε τους κληρικούς «μεσαιωνικούς ρασοφόρους» και τους ανθρώπους που βρίσκονταν κάτω από το σκήνωμα του Αγίου «διαταραγμένους».
Κατηγόρησε επίσης τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας ότι με τη συμμετοχή του στην τελετή υποβαθμίζει το κύρος ενός δυτικού κοσμικού κράτους, συνδέοντας την παρουσία του με την αναζήτηση εκλογικής υποστήριξης.
Η ανάρτηση περιέχει δύο διαφορετικές μορφές κριτικής.
Η πρώτη αφορά τη σχέση κράτους και Εκκλησίας.
Η δεύτερη αφορά τους ανθρώπους που συμμετείχαν στη θρησκευτική τελετή.
Και αυτή η διάκριση έχει ουσιαστική σημασία.
Γιατί μπορεί κάποιος να θεωρεί προβληματική τη συμμετοχή ενός ανώτατου πολιτειακού αξιωματούχου σε μια θρησκευτική τελετή, χωρίς να χαρακτηρίζει προσβλητικά όσους ασκούν το δικαίωμά τους στη θρησκευτική πίστη.
Ποιος αποφασίζει ποια πίστη είναι αποδεκτή;
Ο Πέτρος Τατσόπουλος έχει κάθε δικαίωμα να είναι άθεος, αγνωστικιστής ή επικριτικός απέναντι στην Ορθόδοξη Εκκλησία.
Έχει επίσης κάθε δικαίωμα να αμφισβητεί τη θεολογική σημασία των λειψάνων και να θεωρεί τις σχετικές τελετουργίες ξεπερασμένες.
Η ελευθερία της έκφρασης προστατεύει και απόψεις που ενοχλούν, προκαλούν ή αμφισβητούν βαθιά ριζωμένες παραδόσεις.
Ακριβώς όμως επειδή η ελευθερία αυτή είναι σημαντική, αξίζει να εξετάζεται με προσοχή ο τρόπος με τον οποίο χρησιμοποιείται.
Η διαφωνία με μια θρησκευτική πρακτική δεν αποτελεί από μόνη της λόγο να αποδίδεται ψυχική διαταραχή στους ανθρώπους που την ακολουθούν.
Ο χαρακτηρισμός «διαταραγμένοι» δεν περιγράφει μια θεολογική διαφωνία.
Δεν συνιστά επιστημονική αξιολόγηση.
Δεν τεκμηριώνει ότι οι συγκεκριμένοι άνθρωποι πάσχουν από οποιαδήποτε ψυχική διαταραχή.
Αποτελεί απαξιωτική κρίση για πρόσωπα των οποίων τις προσωπικές συνθήκες ο συντάκτης της ανάρτησης δεν παρουσιάζει να γνωρίζει.
Και αυτό είναι το σημείο στο οποίο η κριτική μετακινείται από τη θρησκευτική πρακτική στον χαρακτηρισμό των ίδιων των ανθρώπων.
Οι άνθρωποι κάτω από το σκήνωμα δεν είναι ένα διαδικτυακό θέαμα
Κατά τη λιτανεία του Αγίου Γερασίμου, πιστοί ξάπλωσαν στο έδαφος ώστε να περάσει από πάνω τους το σκήνωμα του Αγίου.
Πρόκειται για μια πρακτική που συνδέεται με τη θρησκευτική παράδοση και την προσωπική πίστη.
Για κάποιον που δεν συμμερίζεται αυτές τις πεποιθήσεις, η εικόνα μπορεί να φαίνεται ασυνήθιστη ή να δημιουργεί απορίες.
Αυτό είναι απολύτως κατανοητό.
Όμως μια δημόσια εικόνα δεν αποκαλύπτει ολόκληρη την προσωπική ιστορία των ανθρώπων που εμφανίζονται σε αυτήν.
Δεν γνωρίζουμε από ένα βίντεο τι βιώνει ο καθένας.
Δεν γνωρίζουμε αν συμμετέχει από παράδοση, από προσωπική ανάγκη, από ελπίδα ή από βαθιά θρησκευτική πεποίθηση.
Και δεν μπορούμε να συμπεράνουμε την ψυχική του κατάσταση από τη συμμετοχή του σε μια τελετουργία.
Η δημοσιοποίηση μιας εικόνας δεν αφαιρεί από τους ανθρώπους την αξιοπρέπειά τους.
Ούτε τους μετατρέπει αυτομάτως σε αντικείμενα δημόσιου χλευασμού.
Ο κοσμικός χαρακτήρας του κράτους δεν σημαίνει απαγόρευση της θρησκείας
Ο Πέτρος Τατσόπουλος θέτει ένα υπαρκτό πολιτειακό ζήτημα: ποια πρέπει να είναι η σχέση ενός σύγχρονου δημοκρατικού κράτους με τις θρησκευτικές τελετές;
Η συζήτηση είναι θεμιτή και σημαντική.
Μπορεί να υποστηριχθεί ότι ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας πρέπει να διατηρεί μεγαλύτερη απόσταση από θρησκευτικές εκδηλώσεις.
Μπορεί επίσης να υποστηριχθεί ότι η παρουσία του σε μια ιστορική τοπική εορτή αποτελεί θεσμική αναγνώριση μιας σημαντικής πολιτισμικής παράδοσης.
Και οι δύο θέσεις μπορούν να συζητηθούν με επιχειρήματα.
Όμως ο κοσμικός χαρακτήρας ενός κράτους δεν συνεπάγεται ότι οι θρησκευτικές εκδηλώσεις πρέπει να εξαφανιστούν από τη δημόσια ζωή.
Σημαίνει, πρωτίστως, ότι η κρατική εξουσία οφείλει να σέβεται τη θρησκευτική ελευθερία, την ισότητα των πολιτών και τα δικαιώματα όσων πιστεύουν αλλά και όσων δεν πιστεύουν.
Η ελευθερία αυτή προστατεύει τον πολίτη που συμμετέχει σε μια λιτανεία.
Προστατεύει εξίσου και τον πολίτη που αρνείται να συμμετάσχει.
Ούτε ο ένας ούτε ο άλλος χρειάζεται να απολογηθεί για την προσωπική του συνείδηση.
Τι ακριβώς έκανε ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας;
Ο Κωνσταντίνος Τασούλας επισκέφθηκε την Κεφαλονιά με αφορμή την εορτή του πολιούχου του νησιού.
Παρέστη στη δοξολογία, παρακολούθησε τη λιτάνευση του σκηνώματος και απηύθυνε δημόσιους χαιρετισμούς.
Στις δηλώσεις του αναφέρθηκε στη θέση που κατέχει ο Άγιος Γεράσιμος στην ταυτότητα και στην παράδοση των Κεφαλονιτών.
Αυτά είναι τα καταγεγραμμένα γεγονότα.
Η αξιολόγηση της συμμετοχής του μπορεί να είναι διαφορετική ανάλογα με την αντίληψη κάθε πολίτη για τις σχέσεις κράτους και Εκκλησίας.
Όμως η παρουσία σε μια θρησκευτική τελετή δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας επιδίωκε εκλογικό όφελος.
Η αναφορά στα «ψηφαλάκια» αποτελεί ερμηνεία πολιτικού κινήτρου.
Για να μετατραπεί σε τεκμηριωμένη κατηγορία, χρειάζονται συγκεκριμένα στοιχεία.
Διαφορετικά παραμένει μια αιχμηρή πολιτική εκτίμηση.
Η Κεφαλονιά δεν χρειάζεται άδεια για να τιμά τον πολιούχο της
Ο Άγιος Γεράσιμος αποτελεί κεντρικό πρόσωπο της θρησκευτικής και ιστορικής παράδοσης της Κεφαλονιάς.
Η εορτή του συγκεντρώνει κάθε χρόνο πιστούς από το νησί, την υπόλοιπη Ελλάδα και το εξωτερικό.
Για πολλούς Κεφαλονίτες έχει ιδιαίτερη προσωπική και οικογενειακή σημασία.
Για άλλους αποτελεί περισσότερο στοιχείο της τοπικής ιστορίας και πολιτισμικής ταυτότητας.
Και για ορισμένους μπορεί να μην έχει καμία θρησκευτική σημασία.
Όλες αυτές οι στάσεις μπορούν να συνυπάρχουν σε μια δημοκρατική κοινωνία.
Η τοπική παράδοση δεν βρίσκεται υπεράνω της κριτικής.
Δεν χρειάζεται, όμως, και την έγκριση όσων δεν την ασπάζονται για να συνεχίσει να υπάρχει.
Το δικαίωμα στην αμφισβήτηση και το δικαίωμα στη θρησκευτική ελευθερία δεν είναι αντίπαλες αρχές.
Είναι στοιχεία της ίδιας δημοκρατικής τάξης.
Μια σοβαρή συζήτηση που χάνεται πίσω από τους χαρακτηρισμούς
Υπάρχουν πραγματικά ζητήματα που θα μπορούσαν να συζητηθούν με αφορμή τις εικόνες από τη λιτανεία.
Αν τηρούνται οι αναγκαίοι κανόνες ασφάλειας.
Αν προστατεύεται η αξιοπρέπεια ανθρώπων που βρίσκονται σε κατάσταση έντονης συναισθηματικής φόρτισης.
Αν η συμμετοχή σε μια θρησκευτική πρακτική είναι ελεύθερη και χωρίς πίεση.
Αν οι πολιτειακοί αξιωματούχοι πρέπει να συμμετέχουν σε τέτοιες τελετές και με ποιον τρόπο.
Αυτά είναι συγκεκριμένα και θεμιτά ερωτήματα.
Η επίκληση, όμως, των «διαταραγμένων ανθρώπων» δεν προσφέρει απάντηση σε κανένα από αυτά.
Αντί να εξετάζει τις συνθήκες της τελετής, αποδίδει έναν γενικευμένο χαρακτηρισμό σε ανθρώπους που εμφανίζονται σε ένα βίντεο.
Αντί να τεκμηριώνει κάποιο πρόβλημα, μετατρέπει μια κοινωνική και θρησκευτική πρακτική σε αφορμή απαξίωσης.
Και τελικά αποδυναμώνει την ίδια τη συζήτηση που θα μπορούσε να ανοίξει για τον ρόλο της Εκκλησίας στον δημόσιο χώρο.
Η ελευθερία της έκφρασης συνοδεύεται από την ελευθερία της απάντησης
Ο Πέτρος Τατσόπουλος έχει το δικαίωμα να γράφει ότι διαφωνεί με τη λιτανεία.
Έχει το δικαίωμα να απορρίπτει τη θρησκευτική ερμηνεία της.
Έχει το δικαίωμα να ασκεί αυστηρή κριτική στον Πρόεδρο της Δημοκρατίας.
Αυτό ακριβώς επιτρέπει μια ελεύθερη κοινωνία.
Η ίδια κοινωνία, όμως, επιτρέπει και στους πολίτες να εξετάζουν κριτικά τη γλώσσα που χρησιμοποιεί.
Και να επισημαίνουν ότι η διαφωνία με μια πεποίθηση δεν αποτελεί τεκμήριο ψυχικής διαταραχής.
Ότι η παρουσία σε μια θρησκευτική τελετή δεν αποδεικνύει από μόνη της εκλογική σκοπιμότητα.
Και ότι η υπεράσπιση του κοσμικού κράτους μπορεί να γίνει χωρίς απαξίωση των ανθρώπων που πιστεύουν.
Το πραγματικό μέτρο μιας δημοκρατικής κοινωνίας δεν είναι αν όλοι συμμερίζονται τις ίδιες αντιλήψεις.
Είναι αν μπορούν να διαφωνούν χωρίς να αφαιρούν ο ένας από τον άλλον το δικαίωμα στην αξιοπρέπεια.
Η πίστη δεν εξαιρείται από την κριτική. Αλλά και η κριτική δεν εξαιρείται από την υποχρέωση να στηρίζεται σε επιχειρήματα.
Και σε μια κοινωνία που θέλει να συζητά σοβαρά για τη θρησκεία, τους θεσμούς και τα ανθρώπινα δικαιώματα, αυτός ο διαχωρισμός είναι ουσιώδης.
Μπορεί κανείς να αμφισβητεί τα θαύματα. Δεν μπορεί όμως να παρουσιάζει την προσωπική του δυσπιστία ως διάγνωση για τους ανθρώπους που πιστεύουν σε αυτά.
Παρακάτω η ανάρτηση του Πέτρου Τατσόπουλου:
