Ο υπουργός επικαλείται διεθνείς έρευνες, συστάσεις ψυχολόγων και ηλικιακά όρια της ελληνικής νομοθεσίας για να αιτιολογήσει την επιλογή των 15 ετών. Τα στοιχεία τεκμηριώνουν την ανάγκη προστασίας των παιδιών. Δεν απαντούν, όμως, από μόνα τους στο ερώτημα αν μια γενική ηλικιακή απαγόρευση θα επιτύχει τον στόχο της.
Η προστασία των παιδιών από τους κινδύνους των κοινωνικών δικτύων αποτελεί ένα ζήτημα στο οποίο η πολιτική αντιπαράθεση δεν πρέπει να επισκιάζει τα επιστημονικά δεδομένα.
Η προβληματική χρήση των social media, η έκθεση σε επιβλαβές περιεχόμενο, ο διαδικτυακός εκφοβισμός και οι μηχανισμοί που ενθαρρύνουν την υπερβολική παραμονή στις πλατφόρμες δημιουργούν πραγματικές ανησυχίες για την ανάπτυξη των ανηλίκων.
Αυτό δεν αμφισβητείται σοβαρά.
Εκείνο που χρειάζεται συζήτηση είναι ο τρόπος με τον οποίο μια κυβέρνηση μετατρέπει τις επιστημονικές διαπιστώσεις σε συγκεκριμένη νομοθεσία.
Ο Άκης Σκέρτσος επιχειρεί να εξηγήσει γιατί επιλέγεται το όριο των 15 ετών για την αυτόνομη πρόσβαση στα κοινωνικά δίκτυα.
Επικαλείται στοιχεία του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, συστάσεις της Αμερικανικής Ψυχολογικής Εταιρείας, ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες και ηλικιακά όρια που ήδη υπάρχουν στην ελληνική νομοθεσία.
Η επιχειρηματολογία του αναδεικνύει πραγματικά δεδομένα.
Υπάρχει, όμως, μια σημαντική διάκριση που δεν πρέπει να χαθεί.
Άλλο η επιστημονική τεκμηρίωση ότι τα παιδιά χρειάζονται προστασία και άλλο η απόδειξη ότι μια συγκεκριμένη ηλικιακή απαγόρευση αποτελεί την καταλληλότερη λύση.
Τι αποδεικνύουν πραγματικά τα στοιχεία του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας;
Ο υπουργός αναφέρεται στη διεθνή έρευνα HBSC, σύμφωνα με την οποία η προβληματική χρήση κοινωνικών δικτύων αυξήθηκε από 7% το 2018 σε 11% το 2022.
Τα στοιχεία είναι πραγματικά και ανησυχητικά.
Η έρευνα του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας περιέλαβε περίπου 280.000 νέους ηλικίας 11, 13 και 15 ετών από 44 χώρες και περιοχές.
Κατέγραψε συμπεριφορές που συνδέονται με δυσκολία ελέγχου της χρήσης και αρνητικές συνέπειες στην καθημερινότητα.
Υπάρχει, ωστόσο, μια λεπτομέρεια με ουσιαστική σημασία.
Το 11% αφορά την προβληματική χρήση και όχι το σύνολο των παιδιών που χρησιμοποιούν κοινωνικά δίκτυα.
Η ίδια έρευνα διακρίνει μεταξύ προβληματικής, έντονης, ενεργής και μη ενεργής χρήσης.
Επομένως, δεν μπορεί να θεωρείται ότι κάθε ανήλικος χρήστης αντιμετωπίζει τον ίδιο κίνδυνο ή παρουσιάζει την ίδια συμπεριφορά.
Ακόμη σημαντικότερο είναι ότι η αύξηση της προβληματικής χρήσης δεν αποδεικνύει αυτομάτως ποια νομοθετική παρέμβαση θα την περιορίσει περισσότερο.
Η έρευνα αναδεικνύει ένα πρόβλημα δημόσιας υγείας.
Δεν αποτελεί από μόνη της αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας μιας απαγόρευσης έως τα 15.
Τι λέει η Αμερικανική Ψυχολογική Εταιρεία;
Ο Άκης Σκέρτσος επικαλείται επίσης την Αμερικανική Ψυχολογική Εταιρεία, η οποία συνιστά αυξημένη καθοδήγηση και παρακολούθηση της χρήσης των κοινωνικών δικτύων κατά την πρώιμη εφηβεία.
Η αναφορά είναι ουσιαστικά σωστή.
Οι συστάσεις της APA δίνουν ιδιαίτερη έμφαση στις ηλικίες 10 έως 14 ετών, κατά τις οποίες η χρήση πρέπει να συνοδεύεται από ενεργό συμμετοχή των ενηλίκων.
Υπάρχει όμως ένα στοιχείο που χρειάζεται να προστεθεί.
Η ίδια επιστημονική προσέγγιση αναγνωρίζει ότι η ωριμότητα διαφέρει από παιδί σε παιδί.
Η σταδιακή αυτονομία συνδέεται όχι μόνο με την ηλικία, αλλά και με τις ψηφιακές δεξιότητες, την ικανότητα αυτορρύθμισης και την οικογενειακή υποστήριξη.
Επιπλέον, οι συστάσεις περιλαμβάνουν την ψηφιακή εκπαίδευση, τον περιορισμό της έκθεσης σε επικίνδυνο περιεχόμενο και την προστασία του ύπνου και της ψυχικής υγείας.
Με άλλα λόγια, η APA προτείνει μια πολυδιάστατη προσέγγιση.
Δεν προκύπτει από τις συγκεκριμένες συστάσεις ότι μια γενική απαγόρευση λογαριασμών κάτω των 15 ετών αποτελεί τη μοναδική ή την επιστημονικά αποδεδειγμένα αποτελεσματικότερη επιλογή.
Γιατί 15 και όχι 14 ή 16;
Εδώ βρίσκεται ο πυρήνας της πολιτικής συζήτησης.
Ο υπουργός αναγνωρίζει ότι δεν υπάρχει κάποια απότομη αλλαγή στην ψυχολογική ανάπτυξη ενός παιδιού την ημέρα που συμπληρώνει τα 15 του χρόνια.
Πρόκειται για εύλογη παραδοχή.
Οι ηλικιακοί κανόνες αποτελούν αναγκαστικά γενικεύσεις.
Το κράτος χρειάζεται σαφή όρια για να εφαρμόζει τη νομοθεσία με προβλέψιμο τρόπο.
Αυτό συμβαίνει στην εκπαίδευση, στην εργασία, στην οδήγηση και σε πολλές άλλες δραστηριότητες.
Η επιλογή ενός ορίου, επομένως, δεν είναι αυτομάτως αυθαίρετη επειδή δεν υπάρχει μια μοναδική επιστημονικά καθορισμένη ηλικία.
Όμως η απουσία ενός τέλειου ορίου δεν απαλλάσσει τον νομοθέτη από την υποχρέωση να εξηγήσει γιατί επέλεξε το συγκεκριμένο.
Ποια πλεονεκτήματα παρουσιάζει το όριο των 15 ετών έναντι των 14 ή των 16;
Ποιες συμπεριφορές επιδιώκει να περιορίσει;
Πώς θα μετρηθεί η αποτελεσματικότητά του;
Και ποια θα είναι η επίδρασή του σε παιδιά που χρησιμοποιούν τα κοινωνικά δίκτυα για επικοινωνία, εκπαίδευση ή συμμετοχή σε κοινότητες συνομηλίκων;
Αυτά είναι ερωτήματα εφαρμοσμένης πολιτικής.
Δεν απαντώνται μόνο με αναφορές στη γενική ανάγκη προστασίας.
Το επιχείρημα των άλλων ηλικιακών ορίων
Ο Άκης Σκέρτσος επικαλείται διατάξεις της ελληνικής νομοθεσίας που αναγνωρίζουν συγκεκριμένες δυνατότητες στους ανηλίκους από την ηλικία των 15 ετών.
Μεταξύ αυτών είναι η συγκατάθεση για ορισμένες μορφές επεξεργασίας προσωπικών δεδομένων στο πλαίσιο διαδικτυακών υπηρεσιών, υπό τις νόμιμες προϋποθέσεις.
Αναφέρεται επίσης σε δυνατότητες εργασίας και σε διαφορετικά ηλικιακά όρια που ισχύουν σε άλλους τομείς.
Το επιχείρημα δείχνει ότι το ελληνικό δίκαιο αναγνωρίζει τη σταδιακή ανάπτυξη της αυτονομίας των ανηλίκων.
Δεν αποδεικνύει, όμως, ότι το ίδιο όριο είναι κατάλληλο για κάθε δραστηριότητα.
Η συγκατάθεση στην επεξεργασία προσωπικών δεδομένων, η δυνατότητα εργασίας και η χρήση κοινωνικών δικτύων αφορούν διαφορετικά δικαιώματα, διαφορετικούς κινδύνους και διαφορετικές εγγυήσεις προστασίας.
Επομένως, η νομοθετική συνέπεια μπορεί να αποτελεί επιχείρημα υπέρ της επιλογής των 15 ετών.
Δεν αποτελεί ανεξάρτητη επιστημονική απόδειξη της αποτελεσματικότητας του μέτρου.
Το ευρωπαϊκό επιχείρημα χρειάζεται συγκεκριμένη νομική αποσαφήνιση
Ο υπουργός επικαλείται επίσης μια ευρωπαϊκή πρωτοβουλία με την ονομασία EU KIDS Act, την οποία παρουσιάζει ως πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής με αντίστοιχο ηλικιακό όριο.
Η αναφορά αυτή χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή.
Για να χρησιμοποιηθεί μια ευρωπαϊκή πρωτοβουλία ως νομοθετικό προηγούμενο, πρέπει να γνωρίζουμε την ακριβή θεσμική της μορφή.
Πρόκειται για επίσημη νομοθετική πρόταση της Επιτροπής, για πολιτική εξαγγελία, για σύσταση ή για πρωτοβουλία άλλου ευρωπαϊκού οργάνου;
Οι διαφορές έχουν σημασία.
Μια πολιτική πρόταση δεν έχει την ίδια δεσμευτικότητα με έναν ευρωπαϊκό κανονισμό που έχει εγκριθεί και εφαρμόζεται.
Ακόμη και εάν υπάρχει ευρωπαϊκή σύγκλιση γύρω από την ηλικία των 15 ετών, αυτό δεν υποκαθιστά την ανάγκη αξιολόγησης του τρόπου εφαρμογής της ρύθμισης στην Ελλάδα.
Η ευρωπαϊκή κατεύθυνση μπορεί να προσφέρει θεσμική υποστήριξη.
Δεν αποτελεί αυτομάτως απόδειξη αποτελεσματικότητας.
Το μεγάλο ζήτημα: Πώς θα εφαρμοστεί η απαγόρευση;
Ακόμη και αν δεχθούμε ότι τα 15 χρόνια αποτελούν εύλογη νομοθετική επιλογή, παραμένει ένα εξαιρετικά πρακτικό ερώτημα.
Πώς θα διαπιστώνουν οι πλατφόρμες την ηλικία των χρηστών;
Η απλή δήλωση ημερομηνίας γέννησης μπορεί εύκολα να παρακαμφθεί.
Από την άλλη πλευρά, η υποχρεωτική ταυτοποίηση δημιουργεί ζητήματα προστασίας προσωπικών δεδομένων, ιδιωτικότητας και ασφάλειας των πληροφοριών.
Εάν η επαλήθευση απαιτεί πρόσθετα προσωπικά στοιχεία, πρέπει να εξηγηθεί ποιος τα επεξεργάζεται, για πόσο χρόνο και με ποιες εγγυήσεις.
Πρέπει επίσης να εξεταστεί τι θα συμβεί με τους λογαριασμούς που ήδη χρησιμοποιούν παιδιά κάτω των 15 ετών.
Θα αναστέλλονται;
Θα διαγράφονται;
Θα υπάρχει δυνατότητα ελέγχου και διόρθωσης λανθασμένης εκτίμησης ηλικίας;
Και πώς θα αντιμετωπιστούν οι περιπτώσεις παράκαμψης μέσω ψευδών στοιχείων;
Αυτά δεν είναι δευτερεύοντα τεχνικά ζητήματα.
Αποτελούν βασικές προϋποθέσεις για να λειτουργήσει στην πράξη μια ηλικιακή ρύθμιση.
Η προστασία δεν τελειώνει στα 15
Υπάρχει και ένα δεύτερο σημαντικό ερώτημα.
Τι αλλάζει για έναν έφηβο όταν αποκτά τη δυνατότητα αυτόνομης πρόσβασης;
Οι κίνδυνοι που συνδέονται με την υπερβολική χρήση, τον διαδικτυακό εκφοβισμό και την έκθεση σε ακατάλληλο περιεχόμενο δεν εξαφανίζονται.
Γι’ αυτό η προστασία δεν μπορεί να περιορίζεται στην απαγόρευση για τις μικρότερες ηλικίες.
Χρειάζονται ουσιαστικές υποχρεώσεις για τις πλατφόρμες, κατάλληλες ρυθμίσεις ασφαλείας για ανηλίκους, αποτελεσματικοί μηχανισμοί αναφοράς και εκπαίδευση στη σωστή χρήση των ψηφιακών υπηρεσιών.
Η ηλικιακή ρύθμιση μπορεί να αποτελεί ένα μέρος της πολιτικής προστασίας.
Δεν αρκεί από μόνη της.
Η πραγματική δοκιμασία θα είναι τα αποτελέσματα
Ο Άκης Σκέρτσος θέτει ένα εύλογο επιχείρημα: η επιστημονική αβεβαιότητα δεν πρέπει να οδηγεί αναγκαστικά σε αδράνεια.
Το κράτος μπορεί να θεσπίζει προληπτικούς κανόνες όταν υπάρχουν σοβαροί κίνδυνοι για τα παιδιά.
Αυτό, όμως, συνοδεύεται από μια αντίστοιχη υποχρέωση.
Να εξηγεί γιατί επιλέγει το συγκεκριμένο μέτρο, να αξιολογεί τις επιπτώσεις του και να είναι έτοιμο να το προσαρμόσει εάν δεν αποδίδει.
Η συζήτηση δεν πρέπει να εγκλωβιστεί στο αν ο αριθμός 15 είναι αυθαίρετος ή επιστημονικά τέλειος.
Το ουσιαστικό ζήτημα είναι εάν το συγκεκριμένο όριο, σε συνδυασμό με τα υπόλοιπα μέτρα, θα μειώσει πραγματικά την προβληματική χρήση και την έκθεση των ανηλίκων σε κινδύνους.
Για να απαντηθεί αυτό, θα χρειαστούν δεδομένα πριν και μετά την εφαρμογή, σαφείς δείκτες και ανεξάρτητη αξιολόγηση.
Η επιστήμη μπορεί να τεκμηριώσει την ανάγκη προστασίας. Η νομοθεσία επιλέγει τα εργαλεία. Και η πραγματικότητα είναι εκείνη που θα δείξει εάν τα εργαλεία λειτουργούν.
Αυτό είναι το κριτήριο με το οποίο πρέπει να εξεταστεί η νέα ρύθμιση για τα κοινωνικά δίκτυα.
