Η έγκριση του τουρκολιβυκού μνημονίου από το Κοινοβούλιο της ανατολικής Λιβύης δημιουργεί ένα νέο, ιδιαίτερα ανησυχητικό δεδομένο στην Ανατολική Μεσόγειο. Η Άγκυρα αποκτά πρόσθετο πολιτικό έρεισμα για τις διεκδικήσεις της, η ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας–Κύπρου παραμένει αντιμέτωπη με σοβαρές δυσκολίες και η κυβέρνηση καλείται να αποδείξει ότι διαθέτει στρατηγική πέρα από τις διπλωματικές ανακοινώσεις και τις διαβεβαιώσεις περί ενεργειακής αναβάθμισης της χώρας.
Η απόφαση της Λιβύης που αλλάζει τις ισορροπίες
Στις 20 Οκτωβρίου 2026, η Βουλή των Αντιπροσώπων της Λιβύης, με έδρα την ανατολική πλευρά της χώρας, ενέκρινε το μνημόνιο οριοθέτησης θαλάσσιων δικαιοδοσιών που είχε υπογραφεί το 2019 μεταξύ της Τουρκίας και της τότε κυβέρνησης της Τρίπολης.
Η εξέλιξη έχει ιδιαίτερη σημασία, επειδή το ίδιο κοινοβούλιο είχε προηγουμένως απορρίψει τη συμφωνία.
Πλέον, η τουρκική πλευρά μπορεί να επικαλείται τη στήριξη και από πολιτικούς θεσμούς της ανατολικής Λιβύης, γεγονός που ενισχύει την πολιτική θέση της Άγκυρας.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το μνημόνιο αποκτά αυτομάτως νομιμότητα έναντι της Ελλάδας ή ότι ακυρώνεται η ελληνοαιγυπτιακή συμφωνία του 2020.
Σημαίνει, όμως, ότι ένα σοβαρό διπλωματικό πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο σύνθετο.
Η Αθήνα απορρίπτει το τουρκολιβυκό μνημόνιο ως αντίθετο στο διεθνές δίκαιο και υποστηρίζει ότι παραβιάζει τα δικαιώματα των ελληνικών νησιών.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι κατά πόσο αυτή η θέση μπορεί να μεταφραστεί σε αποτελεσματική πολιτική και επιχειρησιακή παρουσία στην περιοχή.
Το καλώδιο GSI και το πραγματικό δίλημμα της Αθήνας
Στο επίκεντρο των εξελίξεων βρίσκεται το Great Sea Interconnector, το έργο ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας και Κύπρου.
Πρόκειται για μια επένδυση στρατηγικής σημασίας, η οποία δεν αφορά μόνο την αγορά ηλεκτρικής ενέργειας αλλά και τη γεωπολιτική θέση των δύο χωρών.
Η υλοποίησή της έχει ήδη αντιμετωπίσει δυσκολίες εξαιτίας των τουρκικών αντιδράσεων στις θαλάσσιες έρευνες.
Η Τουρκία επιχειρεί να επιβάλει την αντίληψη ότι δραστηριότητες σε περιοχές που θεωρεί δικής της δικαιοδοσίας πρέπει να πραγματοποιούνται με προηγούμενη συνεννόηση ή έγκρισή της.
Εδώ βρίσκεται και η ουσία της αντιπαράθεσης.
Η πόντιση ενός υποθαλάσσιου καλωδίου σε ΑΟΖ ή υφαλοκρηπίδα δεν προϋποθέτει γενικά άδεια του παράκτιου κράτους με τον τρόπο που απαιτείται για την όδευση υποθαλάσσιων αγωγών. Το διεθνές δίκαιο αναγνωρίζει την ελευθερία εγκατάστασης καλωδίων, με συγκεκριμένους όρους και υποχρεώσεις.
Ωστόσο, η Άγκυρα μπορεί να επιχειρήσει να αξιοποιήσει μια διαδικασία ενημέρωσης ή συντονισμού ως πολιτική επιβεβαίωση των διεκδικήσεών της.
Αυτό ακριβώς είναι το πρόβλημα που καλείται να διαχειριστεί η ελληνική διπλωματία: να προχωρήσει το έργο χωρίς καμία ενέργεια που θα μπορούσε να παρουσιαστεί ως αναγνώριση αμφισβητούμενης τουρκικής δικαιοδοσίας.
Οι γαλλικές επαφές και ο κίνδυνος των διαφορετικών ερμηνειών
Η συμμετοχή του γαλλικού επενδυτικού ομίλου Meridiam στο GSI έχει δημιουργήσει προσδοκίες για την επανεκκίνηση του έργου.
Παράλληλα, έχουν δημοσιοποιηθεί πληροφορίες για σχεδιασμό σύμφωνα με τον οποίο η γαλλική πλευρά θα ενημερώνει την Τουρκία για προγραμματισμένες έρευνες, ενώ θα λαμβάνει την απαιτούμενη εξουσιοδότηση από τις ελληνικές αρχές.
Η διαφορά ανάμεσα στην ενημέρωση και στην αίτηση άδειας είναι καθοριστική.
Για την Αθήνα, μια απλή γνωστοποίηση δεν αποτελεί αναγνώριση τουρκικών δικαιωμάτων.
Για την Άγκυρα, όμως, ενδέχεται να αποτελέσει ευκαιρία να παρουσιάσει τη διαδικασία ως αποδοχή του δικού της ρόλου.
Αν κάθε πλευρά ερμηνεύει διαφορετικά την ίδια διαδικασία, τότε το πρόβλημα δεν έχει πραγματικά επιλυθεί.
Απλώς μεταφέρεται στο επόμενο στάδιο.
Και εκεί η κυβέρνηση οφείλει να απαντήσει με σαφήνεια: ποιος εγκρίνει τις έρευνες, ποιος εκδίδει τις αναγκαίες ναυτιλιακές οδηγίες και ποια δικαιώματα ασκούνται στην πράξη;
Η επιτυχία δεν μπορεί να μετρηθεί μόνο από το αν ένα ερευνητικό πλοίο θα επιστρέψει στην περιοχή.
Πρέπει να αξιολογηθεί και με βάση τους όρους υπό τους οποίους θα πραγματοποιηθούν οι εργασίες.
Τα 12 ναυτικά μίλια και η συζήτηση για την Κρήτη
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον επανέρχεται το ζήτημα της επέκτασης των ελληνικών χωρικών υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια.
Η Ελλάδα διαθέτει, βάσει του διεθνούς δικαίου, δικαίωμα επέκτασης της αιγιαλίτιδας ζώνης έως αυτό το όριο.
Η άσκηση του δικαιώματος αποτελεί κυριαρχική επιλογή της χώρας.
Ωστόσο, χρειάζεται να διαχωριστούν δύο διαφορετικά ζητήματα.
Η επέκταση των χωρικών υδάτων μεταβάλλει τα όρια της ελληνικής κυριαρχίας στη θάλασσα. Δεν συνεπάγεται αυτομάτως αντίστοιχη οριοθέτηση ΑΟΖ με γειτονικά κράτη.
Επομένως, μια πιθανή επέκταση νότια ή δυτικά της Κρήτης θα αποτελούσε σημαντική κίνηση, αλλά δεν θα έλυνε από μόνη της όλες τις εκκρεμότητες στην Ανατολική Μεσόγειο.
Επιπλέον, η περιοχή των ερευνών για το GSI συνδέεται κυρίως με τη θαλάσσια ζώνη ανατολικά της Κρήτης, της Κάσου και της Καρπάθου, προς την Κύπρο.
Αυτό δημιουργεί ένα εύλογο πολιτικό ερώτημα: εάν η κυβέρνηση εξετάζει νέες πρωτοβουλίες επέκτασης χωρικών υδάτων, πώς αυτές εντάσσονται σε μια συνολική στρατηγική αντιμετώπισης των τουρκικών διεκδικήσεων;
Η ελληνοαιγυπτιακή συμφωνία και το διπλωματικό μέτωπο
Η συμφωνία μερικής οριοθέτησης ΑΟΖ Ελλάδας και Αιγύπτου, που υπογράφηκε το 2020, αποτελεί βασικό στοιχείο της ελληνικής διπλωματικής στρατηγικής.
Η νέα λιβυκή απόφαση δεν ακυρώνει νομικά αυτή τη συμφωνία.
Δημιουργεί, όμως, μεγαλύτερη πολιτική πίεση, καθώς η Τουρκία επιδιώκει να ενισχύσει την παρουσία και την επιρροή της στη Λιβύη.
Η Αθήνα δεν έχει απέναντί της μόνο έναν χάρτη ή μια συμφωνία.
Αντιμετωπίζει μια συνεχή προσπάθεια δημιουργίας πολιτικών και διπλωματικών τετελεσμένων.
Και ακριβώς γι’ αυτό η ελληνική εξωτερική πολιτική δεν μπορεί να εξαντλείται στην επανάληψη ότι το τουρκολιβυκό μνημόνιο είναι παράνομο.
Χρειάζεται διαρκής συνεργασία με την Αίγυπτο, την Κύπρο, τη Γαλλία, τους ευρωπαϊκούς θεσμούς και άλλους εταίρους, ώστε οι ελληνικές θέσεις να υποστηρίζονται και στην πράξη.
Η κυβέρνηση οφείλει απαντήσεις, όχι μόνο διαβεβαιώσεις
Η πολιτική ευθύνη της κυβέρνησης δεν προκύπτει από το γεγονός ότι η Τουρκία προβάλλει διεκδικήσεις.
Αυτές προϋπήρχαν και αποτελούν διαχρονική πρόκληση για την ελληνική εξωτερική πολιτική.
Η ευθύνη αφορά την προετοιμασία, τη διαχείριση των κινδύνων και τη σαφήνεια των επιλογών.
Όταν ένα έργο παρουσιάζεται ως στρατηγική επιτυχία, αλλά η υλοποίησή του εξαρτάται από λεπτές διπλωματικές ισορροπίες, η κυβέρνηση οφείλει να εξηγήσει τι ακριβώς έχει εξασφαλίσει.
Όταν ένας μεγάλος ιδιωτικός επενδυτικός όμιλος αναλαμβάνει κεντρικό ρόλο σε ένα έργο με τόσο έντονες γεωπολιτικές προεκτάσεις, η πολιτική ευθύνη εξακολουθεί να ανήκει στα κράτη.
Και όταν μια γειτονική χώρα επιχειρεί να επιβάλει τη δική της ερμηνεία για τις θαλάσσιες ζώνες, δεν αρκεί μια επικοινωνιακή διαχείριση που θα παρουσιάσει την επανέναρξη των εργασιών ως επιτυχία, χωρίς να διευκρινίσει τους όρους της.
Το ζητούμενο δεν είναι να σταματήσει το καλώδιο.
Είναι να προχωρήσει χωρίς να δημιουργηθούν επικίνδυνα προηγούμενα.
Το ζήτημα της αποτροπής και της εθνικής στρατηγικής
Η διπλωματία και το διεθνές δίκαιο αποτελούν βασικά εργαλεία υπεράσπισης των ελληνικών δικαιωμάτων.
Δεν λειτουργούν, όμως, αποκομμένα από την ανάγκη αποτελεσματικής επιτήρησης, επιχειρησιακής ετοιμότητας και αξιόπιστης αποτροπής.
Η συζήτηση για τις δυνατότητες του Πολεμικού Ναυτικού, την ανανέωση του στόλου και την παρουσία ελληνικών μονάδων σε κρίσιμες θαλάσσιες περιοχές συνδέεται αναπόφευκτα με αυτές τις εξελίξεις.
Η άσκηση κυριαρχικών δικαιωμάτων δεν πρέπει να εξαρτάται από την αποδοχή τρίτων χωρών.
Ταυτόχρονα, κάθε επιχειρησιακή επιλογή χρειάζεται προσεκτικό σχεδιασμό, ώστε να μην οδηγήσει σε ανεξέλεγκτη κλιμάκωση.
Η πραγματική ισχύς μιας χώρας δεν μετριέται μόνο από τις ανακοινώσεις για εξοπλισμούς ή από την υπογραφή διεθνών συμφωνιών.
Μετριέται και από τη δυνατότητά της να εφαρμόζει με συνέπεια την πολιτική που έχει εξαγγείλει.
Το κρίσιμο ερώτημα για τον Κυριάκο Μητσοτάκη
Η απόφαση της λιβυκής Βουλής αποτελεί δυσμενή διπλωματική εξέλιξη για την Ελλάδα και ευνοϊκή εξέλιξη για την Τουρκία.
Δεν σημαίνει ότι η χώρα βρίσκεται αναγκαστικά μπροστά σε δύο μόνο επιλογές, την πλήρη υποχώρηση ή την αναγνώριση τουρκικής ΑΟΖ.
Σημαίνει, όμως, ότι τα περιθώρια εύκολων πολιτικών χειρισμών περιορίζονται.
Ο Κυριάκος Μητσοτάκης και η κυβέρνησή του καλούνται να αποδείξουν ότι μπορούν να συνδυάσουν την προώθηση ενός σημαντικού ενεργειακού έργου με την ουσιαστική προστασία των ελληνικών δικαιωμάτων.
Γιατί το πρόβλημα δεν είναι μόνο εάν θα ποντιστεί τελικά το καλώδιο.
Το πραγματικό ερώτημα είναι εάν η Ελλάδα θα καταφέρει να ολοκληρώσει το έργο ασκώντας τα δικαιώματά της ή εάν θα βρεθεί να διαπραγματεύεται, στην πράξη, δικαιώματα που δηλώνει ότι δεν τίθενται υπό διαπραγμάτευση.
Και σε αυτό το ερώτημα οι κυβερνητικές διαβεβαιώσεις δεν αρκούν πλέον.
Χρειάζονται συγκεκριμένες αποφάσεις, καθαροί όροι και αποτελέσματα.
