Ύστερα από σχεδόν οκτώ δεκαετίες ακινησίας, το ελληνικό Κληρονομικό Δίκαιο αλλάζει ριζικά. Μια από τις πιο καθυστερημένες αλλά και πολυαναμενόμενες μεταρρυθμίσεις στη νομική ιστορία της χώρας μπαίνει στην τελική ευθεία, φέρνοντας ανατροπές που θα επηρεάσουν εκατοντάδες χιλιάδες οικογένειες.
Η Επιτροπή Αναμόρφωσης του Κληρονομικού Δικαίου, υπό τον καθηγητή Αστικού Δικαίου και ακαδημαϊκό Απόστολο Γεωργιάδη, ολοκλήρωσε το νέο κείμενο που επανακαθορίζει τον τρόπο με τον οποίο μοιράζεται η περιουσία ενός ανθρώπου μετά τον θάνατό του. Στην ομάδα συμμετείχαν κορυφαίοι νομικοί όλων των ειδικοτήτων — από δικαστές έως συμβολαιογράφους και πανεπιστημιακούς.
Το αναθεωρημένο κείμενο βρίσκεται ήδη στο στάδιο της τελικής επιμέλειας, με στόχο να παραδοθεί στον υπουργό Δικαιοσύνης στις αρχές Νοεμβρίου και να τεθεί σε δημόσια διαβούλευση λίγο αργότερα. Εφόσον όλα προχωρήσουν σύμφωνα με τον σχεδιασμό, ο νέος νόμος θα τεθεί σε εφαρμογή τον Σεπτέμβριο του 2026, δίνοντας χρόνο στη νομική κοινότητα να προσαρμοστεί.
Νέο ξεκίνημα για το Κληρονομικό Δίκαιο
Το ισχύον πλαίσιο, που χρονολογείται από το 1946, περιλαμβάνει 326 άρθρα· λιγότερα από τα μισά παραμένουν όπως ήταν. Από αυτά, 28 καταργούνται, 17 νέα προστίθενται και 135 αλλάζουν εκ βάθρων. Οι αλλαγές είναι τόσο βαθιές που πρακτικά μιλάμε για ένα νέο «κεφάλαιο» στον Αστικό Κώδικα.
Ανάμεσα στις πιο καινοτόμες ρυθμίσεις είναι η εισαγωγή των “κληρονομικών συμβάσεων”, ενός θεσμού που φέρνει την Ελλάδα πιο κοντά στα ευρωπαϊκά δεδομένα.
Οι «κληρονομικές συμβάσεις» αλλάζουν το παιχνίδι
Μέχρι σήμερα, ο μόνος τρόπος να καθορίσει κανείς την τύχη της περιουσίας του ήταν η διαθήκη. Πλέον, προστίθεται ένας δεύτερος δρόμος: η κληρονομική σύμβαση.
Πρόκειται για συμφωνία που γίνεται όσο ο διαθέτης είναι εν ζωή, παρουσία συμβολαιογράφου, όπου καθορίζεται επακριβώς ποιος θα πάρει τι μετά τον θάνατό του. Οι ενδιαφερόμενοι υπογράφουν τη σύμβαση και δεσμεύονται νομικά, ενώ ο διαθέτης μπορεί να επιλέξει ακόμα και το δίκαιο άλλης χώρας για να τη διέπει.
Η σύμβαση αυτή δεν ανακαλείται μονομερώς, εκτός αν υπάρχει σοβαρός λόγος (όπως απάτη ή έγκλημα από κληρονόμο), ενώ μπορεί να ακυρωθεί δικαστικά σε εξαιρετικές περιπτώσεις. Επιπλέον, μπορεί να προβλέπει αντάλλαγμα από τον κληρονόμο — για παράδειγμα, φροντίδα ή οικονομική ενίσχυση. Αν αυτό δεν τηρηθεί, ο διαθέτης μπορεί να αποχωρήσει από τη συμφωνία.
❤️ Πλήρη δικαιώματα και για τους συντρόφους
Η μεγαλύτερη ίσως «έκπληξη» του νέου νόμου αφορά τα κληρονομικά δικαιώματα των συντρόφων εκτός γάμου. Παρότι αρχικά δεν υπήρχε πρόθεση να θεσπιστούν τέτοια δικαιώματα, τελικά η Επιτροπή έκανε την ανατροπή: οι σύντροφοι αποκτούν πρόσβαση στην κληρονομιά, υπό προϋποθέσεις.
Αν ένα ζευγάρι ζούσε μαζί για τουλάχιστον τρία χρόνια, ή έχει αποκτήσει παιδιά, τότε ο επιζών σύντροφος μπορεί να κληρονομήσει — ακόμα και το σύνολο της περιουσίας, εφόσον δεν υπάρχουν άλλοι δικαιούχοι. Επίσης, εξασφαλίζει δικαίωμα χρήσης της κοινής κατοικίας για έναν χρόνο, και υπό προϋποθέσεις, μπορεί να του αποδοθεί η πλήρης κυριότητα του ακινήτου.
Η ρύθμιση αυτή φέρνει το ελληνικό δίκαιο σε συμφωνία με τα σύγχρονα κοινωνικά δεδομένα, αναγνωρίζοντας τις σταθερές ελεύθερες σχέσεις.
⚖️ Τέλος στην ευθύνη για χρέη της κληρονομιάς
Ίσως η πιο ριζική τομή είναι η απαλλαγή των κληρονόμων από τα χρέη. Μέχρι σήμερα, όποιος αποδεχόταν μια κληρονομιά, αναλάμβανε και τις υποχρεώσεις της — ακόμα κι αν αυτές ξεπερνούσαν την αξία της περιουσίας. Με το νέο καθεστώς, ο κληρονόμος δεν ευθύνεται με τη δική του περιουσία, εκτός αν το δηλώσει ρητά.
Η διαχείριση των χρεών θα περνά σε δικαστικό εκκαθαριστή, ο οποίος θα διαχειρίζεται την κληρονομιά, θα καλεί τους πιστωτές και θα ρυθμίζει τις απαιτήσεις. Αν απομείνει περιουσία, αυτή θα αποδίδεται στους κληρονόμους. Έτσι, αποφεύγεται ο παραλογισμός να χάνει κάποιος το σπίτι του επειδή αποδέχθηκε μια «τοξική» κληρονομιά.
Νόμιμη μοίρα και διαθήκες – Νέοι κανόνες
Αλλάζει και ο τρόπος με τον οποίο προστατεύονται τα παιδιά και ο/η σύζυγος όταν παραλείπονται από τη διαθήκη. Μέχρι σήμερα, είχαν αυτοδικαίως δικαίωμα σε μέρος της περιουσίας. Πλέον, δεν θα αποκτούν αυτομάτως κυριότητα επί των ακινήτων, αλλά δικαίωμα χρηματικής αποζημίωσης, ώστε να αποφεύγεται η κατάτμηση των περιουσιών και να ενισχύεται η βούληση του διαθέτη.
Παράλληλα, παραμένει η ιδιόγραφη διαθήκη, αν και θα απαιτείται γραφολογικός έλεγχος όταν αυτός που την παρουσιάζει δεν είναι στενός συγγενής.
Οι συνδιαθήκες (διαθήκες που υπογράφουν δύο ή περισσότερα άτομα) αποκτούν επίσης νομική υπόσταση, αρκεί να προκύπτει σαφής πρόθεση δέσμευσης, ενώ καταργείται η αίρεση χηρείας, που απαγόρευε στον επιζώντα σύζυγο να ξαναπαντρευτεί για να διατηρήσει την κληρονομιά.
️ Ελεύθερη παραίτηση από κληρονομιά
Θεσπίζεται, τέλος, η δυνατότητα προκαταβολικής παραίτησης από μελλοντικά κληρονομικά δικαιώματα, με συμβολαιογραφική πράξη και —αν υπάρχει— αντάλλαγμα που θεωρείται δωρεά. Ο παραιτηθείς θεωρείται ότι δεν υπάρχει κατά τη διανομή, ενώ η παραίτηση μπορεί να ανακληθεί μόνο με νέα συμφωνία.
Τι σημαίνουν όλα αυτά
Το νέο Κληρονομικό Δίκαιο φέρνει ένα εντελώς διαφορετικό τοπίο:
-
Οι οικογένειες μπορούν να ρυθμίζουν έγκαιρα και με σαφήνεια την περιουσία τους.
-
Οι σύντροφοι αποκτούν νομική προστασία.
-
Οι κληρονόμοι δεν κινδυνεύουν πλέον από χρέη.
-
Οι περιουσίες παύουν να κατακερματίζονται.
Μια νομοθετική «επανάσταση» που, αν όλα κυλήσουν ομαλά, θα τεθεί σε ισχύ τον Σεπτέμβριο του 2026 — αλλά ήδη έχει αλλάξει για πάντα τον τρόπο που βλέπουμε την κληρονομιά.
