Κληρονομιές: Ψηφιακό «σαφάρι» για ακίνητα και περιουσίες χωρίς γνωστούς κληρονόμους – Πότε περνούν στο Δημόσιο

Στο μικροσκόπιο του υπουργείου Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών μπαίνουν περιουσίες αποβιωσάντων για τις οποίες δεν έχει αποσαφηνιστεί ποιος έχει δικαίωμα κληρονομιάς. Με ηλεκτρονικές διασταυρώσεις σε Κτηματολόγιο, ΑΑΔΕ, ληξιαρχεία και Μητρώο Πολιτών, οι αρμόδιες υπηρεσίες θα μπορούν να εντοπίζουν ακίνητα, να αναζητούν συγγενείς και να εξετάζουν εάν μια κληρονομιά πρέπει να παραμείνει υπό διαχείριση ή μπορεί, υπό τις νόμιμες προϋποθέσεις, να περιέλθει στο Ελληνικό Δημόσιο.

Μια σημαντική αλλαγή στον τρόπο εντοπισμού και διαχείρισης των λεγόμενων «ορφανών» κληρονομιών προωθεί το υπουργείο Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών, αξιοποιώντας τη διασύνδεση κρατικών πληροφοριακών συστημάτων.

Η νέα διαδικασία επιδιώκει να περιορίσει τις χρονοβόρες αναζητήσεις στοιχείων που μέχρι σήμερα απαιτούσαν επικοινωνία μεταξύ διαφορετικών υπηρεσιών, έλεγχο εγγράφων και διασταύρωση πληροφοριών από πολλές πηγές.

Στόχος είναι να διαπιστώνεται με μεγαλύτερη ταχύτητα ποια περιουσιακά στοιχεία ανήκαν σε έναν αποβιώσαντα, ποιοι συγγενείς ενδέχεται να έχουν κληρονομικό δικαίωμα και ποιες περιπτώσεις απαιτούν περαιτέρω έλεγχο από τις αρμόδιες αρχές.

Η εξέλιξη έχει ενδιαφέρον για χιλιάδες οικογένειες που διατηρούν εκκρεμότητες με παλιές κληρονομιές, ακίνητα που παραμένουν στο όνομα αποβιωσάντων και περιουσίες στις οποίες δεν έχει ολοκληρωθεί η διαδικασία κληρονομικής διαδοχής.

Η απόφαση που ανοίγει τον δρόμο για τις ηλεκτρονικές διασταυρώσεις

Η διασύνδεση προβλέπεται σε απόφαση του υπουργού Ψηφιακής Διακυβέρνησης Δημήτρη Παπαστεργίου.

Μέσω του Κέντρου Διαλειτουργικότητας, το πληροφοριακό σύστημα κοινωφελών περιουσιών του υπουργείου Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών αποκτά δυνατότητα άντλησης στοιχείων από έξι ηλεκτρονικές υπηρεσίες.

Οι πληροφορίες θα αξιοποιούνται στο πλαίσιο της διαχείρισης κοινωφελών περιουσιών και σχολαζουσών κληρονομιών.

Σχολάζουσα χαρακτηρίζεται μια κληρονομιά όταν ο κληρονόμος είναι άγνωστος ή δεν είναι βέβαιο ότι έχει αποδεχθεί την κληρονομιά, σύμφωνα με τις προβλεπόμενες νομικές προϋποθέσεις.

Η ύπαρξη μιας τέτοιας εκκρεμότητας δεν σημαίνει ότι η περιουσία ανήκει αυτομάτως στο κράτος.

Απαιτείται η εφαρμογή της νόμιμης διαδικασίας και η εξέταση των πραγματικών κληρονομικών δικαιωμάτων.

Πώς θα αναζητούνται οι συγγενείς των αποβιωσάντων

Ένα από τα σημαντικότερα εργαλεία της νέας διαδικασίας είναι η ηλεκτρονική αναζήτηση στοιχείων από το Μητρώο Πολιτών.

Οι αρμόδιες υπηρεσίες θα μπορούν να αντλούν πιστοποιητικά γέννησης, οικογενειακής κατάστασης και εγγυτέρων συγγενών.

Με βάση αυτά τα στοιχεία θα εξετάζονται οι οικογενειακές σχέσεις του αποβιώσαντος και θα διαμορφώνεται η εικόνα της πιθανής κληρονομικής διαδοχής.

Για παράδειγμα, θα μπορεί να ελεγχθεί εάν ένας αποβιώσας είχε παιδιά, σύζυγο ή άλλους συγγενείς που ενδέχεται να καλούνται στην κληρονομιά.

Η αναζήτηση δεν περιορίζεται απαραίτητα στον αρχικό ιδιοκτήτη της περιουσίας.

Εφόσον χρειάζεται, θα μπορούν να εξετάζονται στοιχεία και άλλων αποβιωσάντων συγγενών, ώστε να αποσαφηνίζεται η διαδοχή.

Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό σε παλιές οικογενειακές περιουσίες, όπου έχουν μεσολαβήσει περισσότεροι θάνατοι και διαφορετικές γενιές κληρονόμων.

Ληξιαρχεία: Έλεγχος θανάτων και οικογενειακής διαδοχής

Η δεύτερη κατηγορία πληροφοριών αφορά τις ληξιαρχικές πράξεις θανάτου.

Η αναζήτηση θα μπορεί να πραγματοποιείται με στοιχεία όπως ο ΑΦΜ, το ονοματεπώνυμο και το έτος γέννησης ή θανάτου.

Με τον τρόπο αυτό θα επιβεβαιώνεται ο θάνατος προσώπων που συνδέονται με συγκεκριμένες περιουσίες.

Παράλληλα, θα είναι δυνατός ο έλεγχος θανόντων συγγενών που επηρεάζουν τη σειρά της κληρονομικής διαδοχής.

Η δυνατότητα αυτή μπορεί να περιορίσει σημαντικά τον χρόνο που απαιτείται για τη συγκέντρωση πιστοποιητικών και τη διασταύρωση οικογενειακών στοιχείων.

Κτηματολόγιο: Ποια ακίνητα θα μπαίνουν στο μικροσκόπιο

Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στην αναζήτηση ακίνητης περιουσίας.

Μέσω των ηλεκτρονικών υπηρεσιών του Ελληνικού Κτηματολογίου θα μπορούν να εντοπίζονται ακίνητα που συνδέονται με κοινωφελείς περιουσίες και κληρονομιές υπό διαχείριση.

Οι πληροφορίες θα περιλαμβάνουν στοιχεία όπως:

• Τον Κωδικό Αριθμό Εθνικού Κτηματολογίου (ΚΑΕΚ).
• Τη διεύθυνση και τη θέση του ακινήτου.
• Τα στοιχεία των κτισμάτων.
• Τα ποσοστά ιδιοκτησίας.
• Τη σύνδεση των εγγραφών με τον ΑΦΜ, όπου αυτή είναι διαθέσιμη.

Η ηλεκτρονική αναζήτηση θα επιτρέπει στις υπηρεσίες να σχηματίζουν σαφέστερη εικόνα για την ακίνητη περιουσία που πρέπει να ελεγχθεί.

Ωστόσο, τα κτηματολογικά στοιχεία δεν υποκαθιστούν από μόνα τους τον νομικό έλεγχο τίτλων και κληρονομικών δικαιωμάτων.

Διασταυρώσεις και με την ΑΑΔΕ

Εκτός από το Κτηματολόγιο, προβλέπεται άντληση πληροφοριών για την ακίνητη περιουσία αποβιωσάντων από τα φορολογικά δεδομένα.

Η διασύνδεση θα επιτρέπει την αναζήτηση στοιχείων περιουσίας που έχουν δηλωθεί στις αρμόδιες φορολογικές υπηρεσίες.

Οι πληροφορίες αυτές θα χρησιμοποιούνται από εκτελεστές διαθηκών, εκκαθαριστές και κηδεμόνες σχολαζουσών κληρονομιών στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων τους.

Σκοπός είναι να καταγράφονται τα ακίνητα και να εντοπίζονται πιθανές ασυμφωνίες μεταξύ των διαθέσιμων μητρώων.

Ένα ακίνητο, για παράδειγμα, μπορεί να εμφανίζεται στα φορολογικά στοιχεία αποβιώσαντος, ενώ η διαδικασία μεταβίβασής του στους κληρονόμους δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί.

Μια τέτοια διαφορά αποτελεί λόγο περαιτέρω ελέγχου και όχι αυτοτελή απόδειξη ότι το ακίνητο πρέπει να περιέλθει στο Δημόσιο.

Ηλεκτρονική ανάκτηση κτηματολογικών εγγράφων

Η απόφαση προβλέπει επίσης δυνατότητα ηλεκτρονικής ανάκτησης κτηματολογικών εγγράφων.

Οι εκτελεστές διαθηκών, οι εκκαθαριστές και οι κηδεμόνες θα μπορούν να χρησιμοποιούν τις σχετικές υπηρεσίες για την υποβολή εγγράφων στις αρμόδιες εποπτεύουσες αρχές.

Η διαδικασία αυτή αποσκοπεί στη μείωση της γραφειοκρατίας και στην ταχύτερη διεκπεραίωση των ελέγχων.

Ιδιαίτερη σημασία έχει για περιουσίες που περιλαμβάνουν πολλά ακίνητα σε διαφορετικές περιοχές της χώρας.

Τι προβλέπεται για τους τραπεζικούς λογαριασμούς

Στο νέο σύστημα περιλαμβάνεται και υπηρεσία διασταύρωσης τραπεζικών στοιχείων.

Ειδικότερα, προβλέπεται έλεγχος αντιστοίχισης IBAN και ΑΦΜ για την επιβεβαίωση της ορθότητας συγκεκριμένων τραπεζικών λογαριασμών.

Η υπηρεσία αφορά, μεταξύ άλλων, λογαριασμούς υποτρόφων κληροδοτημάτων, κοινωφελών περιουσιών και σχολαζουσών κληρονομιών που καταχωρίζονται στα σχετικά μητρώα.

Χρειάζεται εδώ μια σημαντική διευκρίνιση.

Η συγκεκριμένη διασύνδεση δεν περιγράφεται ως γενικευμένη δυνατότητα αναζήτησης όλων των τραπεζικών καταθέσεων κάθε αποβιώσαντος.

Αφορά την επιβεβαίωση τραπεζικών στοιχείων για τους ειδικούς σκοπούς που ορίζει η απόφαση.

Πότε μια κληρονομιά μπορεί να περάσει στο Δημόσιο

Το βασικό ερώτημα που προκύπτει είναι τι συμβαίνει όταν δεν εντοπίζονται κληρονόμοι.

Σύμφωνα με το κληρονομικό δίκαιο, η περιουσία ενός αποβιώσαντος δεν περιέρχεται στο κράτος απλώς επειδή δεν έχει πραγματοποιηθεί αποδοχή κληρονομιάς ή επειδή ένα ακίνητο εξακολουθεί να εμφανίζεται στο όνομά του.

Πρέπει να εξεταστεί εάν υπάρχουν πρόσωπα που καλούνται στην κληρονομιά βάσει διαθήκης ή της εξ αδιαθέτου διαδοχής.

Το Δημόσιο μπορεί να κληθεί ως κληρονόμος όταν δεν υπάρχουν άλλοι κληρονόμοι σύμφωνα με τον νόμο, με την εφαρμογή των προβλεπόμενων διαδικασιών.

Επομένως, η ηλεκτρονική καταγραφή αποτελεί εργαλείο διερεύνησης και διαχείρισης, όχι αυτόματη διαδικασία μεταβίβασης περιουσιών στο κράτος.

Τι ισχύει για ακίνητα που παραμένουν στο όνομα αποβιωσάντων

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η περίπτωση οικογενειακών ακινήτων για τα οποία δεν έχουν ολοκληρωθεί όλες οι συμβολαιογραφικές ή κτηματολογικές ενέργειες.

Σε αρκετές περιπτώσεις, οι κληρονόμοι μπορεί να είναι γνωστοί, αλλά να υπάρχουν εκκρεμότητες με αποδοχές κληρονομιάς, δηλώσεις, μεταγραφές ή κτηματολογικές εγγραφές.

Αυτό δεν σημαίνει αυτομάτως ότι πρόκειται για σχολάζουσα κληρονομιά.

Επίσης, η πληρωμή φόρου κληρονομιάς, η υποβολή φορολογικών δηλώσεων και η καταχώριση δικαιωμάτων στο Κτηματολόγιο αποτελούν διαφορετικές διαδικασίες, με διαφορετική νομική σημασία.

Για τον λόγο αυτό, όσοι έχουν εκκρεμότητες σε κληρονομικά ακίνητα είναι χρήσιμο να ελέγχουν εάν τα στοιχεία ιδιοκτησίας έχουν καταχωριστεί σωστά και εάν έχουν ολοκληρωθεί οι απαιτούμενες ενέργειες.

Δεν προκύπτει, πάντως, από τη συγκεκριμένη απόφαση κάποια νέα γενική προθεσμία για αποδοχή κληρονομιάς ούτε αυτόματη απώλεια περιουσίας λόγω της νέας ηλεκτρονικής διασύνδεσης.

Πώς θα προστατεύονται τα προσωπικά δεδομένα

Η απόφαση προβλέπει υποχρεώσεις για την προστασία των πληροφοριών που θα ανταλλάσσονται μεταξύ των συστημάτων.

Το υπουργείο Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών οφείλει να καταγράφει και να παρακολουθεί τις προσβάσεις, να εξασφαλίζει την ιχνηλασιμότητα των αναζητήσεων και να εφαρμόζει τα απαιτούμενα μέτρα προστασίας προσωπικών δεδομένων.

Η χρήση των πληροφοριών περιορίζεται στους συγκεκριμένους διοικητικούς σκοπούς που περιγράφονται στην απόφαση.

Η ηλεκτρονική διασύνδεση δεν αποτελεί γενική εξουσιοδότηση απεριόριστης πρόσβασης σε προσωπικά και περιουσιακά στοιχεία.

Τι αλλάζει στην πράξη

Η σημαντικότερη αλλαγή είναι ότι οι αρμόδιες υπηρεσίες θα μπορούν να συγκεντρώνουν ταχύτερα πληροφορίες που μέχρι σήμερα βρίσκονταν διασκορπισμένες σε διαφορετικά μητρώα.

Με τον τρόπο αυτό επιδιώκεται να διευκολυνθεί ο εντοπισμός περιουσιών, η εξακρίβωση της κληρονομικής διαδοχής και η διαχείριση υποθέσεων που παραμένουν εκκρεμείς.

Για τους πολίτες, όμως, το ουσιαστικό στοιχείο είναι ότι η νέα διαδικασία δεν αλλάζει από μόνη της τους κανόνες του κληρονομικού δικαίου.

Το Δημόσιο δεν αποκτά δικαίωμα σε μια περιουσία μόνο και μόνο επειδή ο ιδιοκτήτης έχει αποβιώσει ή επειδή δεν έχουν ολοκληρωθεί οι σχετικές δηλώσεις.

Η νέα ψηφιακή δυνατότητα αφορά τον εντοπισμό και τον έλεγχο των περιουσιών. Το ποιος τελικά δικαιούται να κληρονομήσει εξακολουθεί να κρίνεται από τη νομοθεσία και τις προβλεπόμενες διαδικασίες.