Με ένα ιδιαίτερα προσωπικό και γεμάτο κινηματογραφικές αναφορές κείμενο, ο Παναγιώτης Θωμάς μεταφέρει την εμπειρία του από το masterclass του Kymata Film Festival στον Θαλασσόμυλο, με πρωταγωνιστές τον σκηνοθέτη Γιάννη Οικονομίδη και τον διευθυντή φωτογραφίας Δημήτρη Κατσαΐτη.
Το masterclass είχε τίτλο «Το κοντινό πλάνο στο σινεμά», όμως, όπως περιγράφει, η συζήτηση πολύ γρήγορα ξεπέρασε τα στενά όρια του θέματος και μετατράπηκε σε ένα ταξίδι στην ίδια τη γλώσσα και την ιστορία του κινηματογράφου.
«Άνθρωποι που σε έχουν επηρεάσει στον τρόπο που βλέπεις σινεμά»
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει ο προσωπικός τόνος με τον οποίο ο Παναγιώτης Θωμάς ξεκινά την ανάρτησή του.
Περιγράφει εκείνη τη σπάνια στιγμή κατά την οποία συναντάς από κοντά ανθρώπους των οποίων τη δουλειά παρακολουθούσες και θαύμαζες για χρόνια και οι οποίοι έχουν επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο βλέπεις, συζητάς και τελικά θέλεις να κάνεις σινεμά.
Για τον ίδιο, δύο τέτοιοι άνθρωποι είναι ο Γιάννης Οικονομίδης και ο Δημήτρης Κατσαΐτης.
Ο Οικονομίδης για το «Σπιρτόκουτο» και τον δρόμο που τελικά επέλεξε
Στη διάρκεια του masterclass ο Γιάννης Οικονομίδης αναφέρθηκε, μεταξύ άλλων, στο ελληνικό σινεμά των δεκαετιών του ’80 και του ’90 και στην τάση για μεγάλα, σύνθετα και «βιρτουόζικα» πλάνα.
Μάλιστα, όπως μεταφέρει ο Παναγιώτης Θωμάς, ο γνωστός σκηνοθέτης παραδέχθηκε ότι για ένα διάστημα είχε πιστέψει και ο ίδιος πως αυτός ήταν ο δρόμος που έπρεπε να ακολουθήσει.
Η πορεία του, όμως, τον οδήγησε τελικά αλλού: στο «Σπιρτόκουτο» και σε ένα πολύ πιο ανθρωποκεντρικό κινηματογραφικό σύμπαν, το οποίο υπηρετεί μέχρι σήμερα.
Χαρακτηριστική ήταν και η σύγκριση που έκανε ανάμεσα στη «Διάσωση του Στρατιώτη Ράιαν» και τη «Φθινοπωρινή Σονάτα» του Ίνγκμαρ Μπέργκμαν: δύο εντελώς διαφορετικές κινηματογραφικές προσεγγίσεις, με τεράστια διαφορά στα μέσα παραγωγής, που μπορούν όμως και οι δύο να συγκλονίσουν τον θεατή.
Η δύναμη του κοντινού πλάνου
Στον πυρήνα της συζήτησης βρέθηκε φυσικά το κοντινό πλάνο.
Οικονομίδης και Κατσαΐτης αμφισβήτησαν την αντίληψη ότι το πολύ κοντινό πλάνο αποτελεί μια εύκολη ή περισσότερο «τηλεοπτική» επιλογή.
Αντίθετα, όπως εξήγησαν, στο κοντινό όλα κρίνονται στις λεπτομέρειες: ο φωτισμός, η φυσιογνωμία, η έκφραση, το βλέμμα και κυρίως η ερμηνεία του ηθοποιού. Ακόμη και λίγα εκατοστά μπορούν να αλλάξουν το τελικό αποτέλεσμα.
Η κουβέντα επεκτάθηκε στο Cinemascope, στους φακούς και στον τρόπο με τον οποίο οι πραγματικές οικονομικές δυνατότητες μιας παραγωγής μπορούν τελικά να διαμορφώσουν και την αισθητική μιας ταινίας.
«Όχι φωτισμός από το υπερπέραν»
Ξεχωριστή ήταν και η αναφορά στον φωτισμό.
Ο Δημήτρης Κατσαΐτης εξήγησε ότι στη συνεργασία του με τον Οικονομίδη επιδιώκεται η μεγαλύτερη δυνατή προσέγγιση του φυσικού φωτισμού, με τις φωτιστικές πηγές να δικαιολογούνται από τον ίδιο τον χώρο της σκηνής – ένα παράθυρο, ένα πορτατίφ ή κάποιο άλλο πραγματικό στοιχείο.
Όχι, όπως ειπώθηκε χαρακτηριστικά, φως που εμφανίζεται «από το υπερπέραν».
Από τον Καζάν και τον Κασσαβέτη μέχρι τον Αλέξη Δαμιανό
Η συζήτηση άνοιξε ακόμη περισσότερο, φτάνοντας στην ιστορία της κινηματογραφικής γλώσσας.
Από τους αδελφούς Lumière και τον Georges Méliès μέχρι τον D. W. Griffith και τον François Truffaut, αλλά και δημιουργούς που επηρέασαν προσωπικά τον Οικονομίδη.
Ανάμεσά τους ο Elia Kazan, ο John Cassavetes και ο Αλέξης Δαμιανός, στους οποίους έγινε ειδική αναφορά για το ρεαλιστικό σινεμά τους.
Ιδιαίτερη θέση στη συζήτηση είχε και ο επικαλυπτόμενος διάλογος – το γνωστό overlapping – με αναφορές στον Robert Altman και τον Howard Hawks και στο πώς τεχνικές που σήμερα θεωρούμε σχεδόν αυτονόητες χρειάστηκε κάποτε να συγκρουστούν με τους καθιερωμένους κινηματογραφικούς κανόνες.
Το masterclass που δεν έμεινε στη θεωρία
Το στοιχείο που, σύμφωνα με τον Παναγιώτη Θωμά, έκανε τη συνάντηση ακόμη πιο ουσιαστική ήταν ότι η συζήτηση δεν περιορίστηκε στη θεωρία.
Ο Οικονομίδης και ο Κατσαΐτης χρησιμοποιούσαν συγκεκριμένα πλάνα από τις ταινίες τους, ανέλυαν τις επιλογές που είχαν κάνει και επέστρεφαν μέσα από την ίδια την εικόνα στις αρχές της κινηματογραφικής δημιουργίας.
Με αυτόν τον τρόπο, πράγματα που πολλές φορές παρουσιάζονται ως απαράβατοι «κανόνες» του σινεμά άρχισαν να αμφισβητούνται.
Και ίσως εκεί βρίσκεται, σύμφωνα με τον Παναγιώτη Θωμά, η μεγαλύτερη αξία τέτοιων συναντήσεων στα ΚΥΜΑΤΑ: όχι απλώς στο να μαθαίνει κάποιος περισσότερους κανόνες για τον κινηματογράφο, αλλά στο να αναρωτιέται γιατί δημιουργήθηκαν, ποιοι τους αμφισβήτησαν και πότε αξίζει να τους παραβιάσει.
Το μήνυμα με το οποίο ουσιαστικά ολοκληρώνεται η ανάρτηση είναι χαρακτηριστικό:
«Οι κινηματογραφικοί παλμοί συνεχίζουν να χτυπούν στον Θαλασσόμυλο!»
