Ένας εντελώς νέος «χάρτης» στις κληρονομιές τίθεται σε εφαρμογή από σήμερα, 16 Σεπτεμβρίου 2026, με αλλαγές που επηρεάζουν χρέη, ακίνητα, διαθήκες, συζύγους, παιδιά, συντρόφους, ακόμη και ανθρώπους που φρόντιζαν χωρίς αμοιβή έναν ηλικιωμένο ή ασθενή πριν από τον θάνατό του.
Πρόκειται για τον Ν. 5303/2026 για την αναμόρφωση του κληρονομικού δικαίου, ο οποίος δημοσιεύθηκε στο ΦΕΚ Α’ 81 στις 22 Μαΐου 2026. Ο νόμος προβλέπει ότι τα βασικά μέρη της μεταρρύθμισης εφαρμόζονται στις κληρονομικές σχέσεις προσώπων των οποίων ο θάνατος επέρχεται από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026 και μετά.
Η ημερομηνία, επομένως, είναι καθοριστική: δύο οικογένειες με σχεδόν πανομοιότυπη περιουσιακή κατάσταση μπορεί να βρεθούν αντιμέτωπες με διαφορετικούς κανόνες ανάλογα με το πότε επήλθε ο θάνατος.
Η μεγαλύτερη αλλαγή αφορά ένα από τα πιο επικίνδυνα σημεία των κληρονομιών: τα χρέη του αποβιώσαντος.
Κληρονομιά με χρέη: Τι αλλάζει
Μέχρι σήμερα, ένας κληρονόμος που αποδεχόταν μια κληρονομιά χωρίς το ευεργέτημα της απογραφής μπορούσε να βρεθεί αντιμέτωπος με οφειλές μεγαλύτερες από την αξία των περιουσιακών στοιχείων που κληρονόμησε.
Το νέο πλαίσιο μεταβάλλει ουσιαστικά αυτή τη λογική, περιορίζοντας καταρχήν την ευθύνη του κληρονόμου στην κληρονομιαία περιουσία.
Το παράδειγμα είναι χαρακτηριστικό.
Ας υποθέσουμε ότι κάποιος αφήνει πίσω του ένα ακίνητο αξίας 180.000 ευρώ, αλλά ταυτόχρονα χρέη 250.000 ευρώ προς τράπεζες, Δημόσιο και άλλους πιστωτές.
Με το προηγούμενο σύστημα, εάν δεν είχε γίνει αποποίηση ή αποδοχή με το ευεργέτημα της απογραφής, μπορούσε υπό προϋποθέσεις να τεθεί σε κίνδυνο και η προσωπική περιουσία του κληρονόμου.
Στο νέο καθεστώς, για τις κληρονομικές σχέσεις που υπάγονται σε αυτό, η βασική αρχή είναι διαφορετική: οι πιστωτές στρέφονται στην κληρονομιαία περιουσία και ο κληρονόμος δεν καλείται καταρχήν να καλύψει από τη δική του περιουσία τη διαφορά των 70.000 ευρώ.
Πρόκειται για μία από τις σημαντικότερες αλλαγές της μεταρρύθμισης.
Η προστασία, πάντως, συνοδεύεται από συγκεκριμένους κανόνες διαχείρισης και μπορεί να επηρεαστεί εάν ο κληρονόμος ενεργήσει κατά τρόπο που ο νόμος δεν επιτρέπει. Για τον λόγο αυτό, ειδικά στις υπερχρεωμένες κληρονομιές, εξακολουθεί να απαιτείται προσεκτικός νομικός χειρισμός.
Αλλάζει η μοιρασιά ανάμεσα σε σύζυγο και ένα παιδί
Μεγάλες είναι οι αλλαγές και στην εξ αδιαθέτου διαδοχή.
Σε περίπτωση κατά την οποία υπάρχει επιζών σύζυγος και ένα παιδί, ο σύζυγος λαμβάνει πλέον το 1/3 της κληρονομιάς, αντί για το 1/4 που ίσχυε προηγουμένως.
Έτσι, σε καθαρή περιουσία 300.000 ευρώ, ο σύζυγος λαμβάνει 100.000 ευρώ και το παιδί 200.000 ευρώ.
Με το προηγούμενο καθεστώς, ο σύζυγος θα λάμβανε 75.000 ευρώ και το παιδί 225.000 ευρώ.
Η διαφορά στο συγκεκριμένο παράδειγμα είναι 25.000 ευρώ υπέρ του επιζώντος συζύγου.
Όταν όμως υπάρχουν δύο ή περισσότερα παιδιά, η μερίδα του συζύγου παραμένει στο 1/4 και τα υπόλοιπα 3/4 κατανέμονται στα παιδιά.
Νόμιμη μοίρα: Η μεγάλη αλλαγή στα ακίνητα
Ιδιαίτερα σημαντική είναι η μεταρρύθμιση της νόμιμης μοίρας.
Μέχρι τώρα η νόμιμη μοίρα μπορούσε να δημιουργήσει συγκυριότητες σε ακίνητα, με αποτέλεσμα ένα σπίτι ή άλλο περιουσιακό στοιχείο να καταλήγει κατακερματισμένο μεταξύ διαφορετικών προσώπων.
Με το νέο πλαίσιο, η νόμιμη μοίρα μετατρέπεται κατά κανόνα σε χρηματική αξίωση. Ο νέος Αστικός Κώδικας προβλέπει ότι η αξίωση αντιστοιχεί στο μισό της αξίας της εξ αδιαθέτου μερίδας.
Για παράδειγμα, ένας γονέας με δύο παιδιά διαθέτει με διαθήκη ένα ακίνητο αξίας 300.000 ευρώ αποκλειστικά στο πρώτο παιδί.
Χωρίς διαθήκη, κάθε παιδί θα δικαιούνταν 150.000 ευρώ. Η νόμιμη μοίρα του παιδιού που αποκλείστηκε είναι το μισό αυτής της αξίας, δηλαδή 75.000 ευρώ.
Η μεγάλη διαφορά είναι ότι πλέον δεν γίνεται αυτομάτως συγκύριος του ακινήτου κατά 25%.
Αποκτά χρηματική απαίτηση 75.000 ευρώ έναντι του κληρονόμου. Έτσι το ακίνητο μπορεί κατά κανόνα να παραμείνει ενιαίο στον πρώτο κληρονόμο, ο οποίος όμως οφείλει να ικανοποιήσει τη χρηματική απαίτηση.
Ο νόμος προβλέπει πάντως ότι, εφόσον το επιβάλλουν οι περιστάσεις, το δικαστήριο μπορεί αντί χρηματικής καταβολής να διατάξει την αυτούσια απόδοση ποσοστού ή περιουσιακού στοιχείου αντίστοιχης αξίας.
Τι παίρνει ο σύντροφος χωρίς γάμο ή σύμφωνο συμβίωσης
Νέα δεδομένα υπάρχουν και για τα ζευγάρια που συμβιώνουν χωρίς γάμο ή σύμφωνο συμβίωσης.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ο σύντροφος εξισώνεται με τον σύζυγο στην κληρονομική διαδοχή.
Εάν, για παράδειγμα, ένα ζευγάρι συζεί επί πέντε χρόνια και ο ένας πεθάνει χωρίς διαθήκη αφήνοντας ως πλησιέστερο συγγενή έναν αδελφό, ο επιζών σύντροφος δεν μοιράζεται αυτομάτως μαζί του την κληρονομιά.
Υπάρχουν ωστόσο συγκεκριμένες προστατευτικές προβλέψεις, όπως η δυνατότητα να λάβει τα κοινά οικιακά αντικείμενα και, εφόσον δεν υπάρχει σύζυγος, να χρησιμοποιεί χωρίς αντάλλαγμα την κοινή κύρια κατοικία για ένα έτος.
Η περιουσία μπορεί να περιέλθει εξ ολοκλήρου στον σύντροφο μόνο εφόσον δεν υπάρχει σύζυγος ή συγγενής που καλείται στην κληρονομία και ακολουθηθεί η προβλεπόμενη δικαστική διαδικασία.
Πρόβλεψη ακόμη και για τον άνθρωπο που φρόντιζε τον αποβιώσαντα
Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες κοινωνικές καινοτομίες αφορά ανθρώπους που προσέφεραν φροντίδα χωρίς αμοιβή στον αποβιώσαντα, χωρίς να έχουν νομική υποχρέωση να το κάνουν.
Το νέο πλαίσιο αναγνωρίζει υπό προϋποθέσεις χρηματική παροχή από την κληρονομιαία περιουσία.
Το ύψος της δεν είναι προκαθορισμένο. Λαμβάνονται υπόψη παράγοντες όπως το είδος της φροντίδας, η διάρκειά της και η έκταση των αναγκών που καλύφθηκαν.
Το δικαστήριο μπορεί μάλιστα, εφόσον συντρέχουν οι προϋποθέσεις, αντί χρημάτων να διατάξει την απόδοση περιουσιακού στοιχείου αντίστοιχης αξίας. Ο αποβιώσας έχει πάντως τη δυνατότητα να αποκλείσει με διαθήκη αυτή την παροχή.
Η μεγάλη τομή: Κληρονομικές συμβάσεις από σήμερα
Ακόμη μία θεμελιώδης αλλαγή είναι ότι από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026 μπορούν να καταρτίζονται κληρονομικές συμβάσεις αιτία θανάτου και συμβάσεις εκ των προτέρων παραίτησης από κληρονομικά δικαιώματα.
Η αλλαγή μπορεί να αποδειχθεί ιδιαίτερα σημαντική στις οικογενειακές επιχειρήσεις και στις περιπτώσεις μεγάλης ακίνητης περιουσίας.
Ένας επιχειρηματίας, για παράδειγμα, μπορεί να θέλει η εταιρεία του να περάσει στο παιδί που εργάζεται σε αυτή, ενώ το δεύτερο παιδί να λάβει διαφορετικό οικονομικό αντάλλαγμα.
Το νέο πλαίσιο παρέχει τη δυνατότητα να οργανωθεί εκ των προτέρων μια τέτοια διευθέτηση μέσω της προβλεπόμενης συμβολαιογραφικής διαδικασίας.
Χρειάζεται, ωστόσο, ιδιαίτερη προσοχή: η εκ των προτέρων παραίτηση μπορεί, εάν η συμφωνία δεν προβλέπει διαφορετικά, να επηρεάσει και τους απογόνους του προσώπου που παραιτείται.
Με απλά λόγια, μια συμφωνία που κάνει σήμερα ένα παιδί μπορεί υπό προϋποθέσεις να έχει συνέπειες και στα μελλοντικά κληρονομικά δικαιώματα των δικών του παιδιών.
«Παράθυρο» έξι μηνών για παλιές κληρονομιές με χρέη
Ο νόμος προβλέπει επίσης μια ιδιαίτερα σημαντική μεταβατική δυνατότητα για ορισμένες παλαιότερες κληρονομιές.
Κληρονόμος προσώπου που είχε αποβιώσει μέχρι τη δημοσίευση του νόμου στις 22 Μαΐου 2026 και δεν είχε δηλώσει εμπρόθεσμα αποδοχή με το ευεργέτημα της απογραφής μπορεί, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, να ζητήσει μέσα σε έξι μήνες από τη δημοσίευση τη διενέργεια απογραφής.
Βασική προϋπόθεση είναι, μεταξύ άλλων, να μην έχει ήδη επιχειρηθεί πράξη αναγκαστικής εκτέλεσης κατά της προσωπικής περιουσίας του και να μη συντρέχει λόγος έκπτωσης από το ευεργέτημα.
Επομένως, όσοι έχουν παλαιότερη κληρονομιά με σημαντικές οφειλές δεν πρέπει να θεωρήσουν ότι η σημερινή αλλαγή τούς καλύπτει αυτομάτως. Υπάρχουν ειδικές μεταβατικές προϋποθέσεις και συγκεκριμένες προθεσμίες.
Προσοχή: Δεν είναι όλες οι παλιές υποθέσεις αποκλειστικά στο παλιό καθεστώς
Υπάρχει μάλιστα μια κρίσιμη λεπτομέρεια που δεν πρέπει να χαθεί.
Παρότι ο γενικός κανόνας συνδέει το νέο σύστημα με θανάτους από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026 και μετά, ο νόμος περιλαμβάνει ειδικές μεταβατικές διατάξεις και για παλαιότερες κληρονομιές.
Χαρακτηριστικά, προβλέπεται ότι μετά τις 16 Σεπτεμβρίου η διανομή της κληρονομίας διέπεται από τον νέο νόμο ακόμη και εάν ο θάνατος είχε συμβεί νωρίτερα, εφόσον δεν είχε ήδη ασκηθεί αγωγή διανομής.
Άρα, η ημερομηνία θανάτου είναι το πρώτο στοιχείο που πρέπει να εξετάζεται, όχι όμως το μοναδικό.
Τι πρέπει να προσέξουν οι κληρονόμοι
Οι αλλαγές που ισχύουν από σήμερα είναι από τις μεγαλύτερες που έχουν γίνει εδώ και δεκαετίες στο ελληνικό κληρονομικό δίκαιο.
Το νέο σύστημα επιχειρεί, μεταξύ άλλων, να περιορίσει την έκθεση των κληρονόμων σε χρέη, να αποτρέψει τον υπερβολικό κατακερματισμό περιουσιών μέσω της νόμιμης μοίρας και να επιτρέψει μεγαλύτερη δυνατότητα οικογενειακού προγραμματισμού μέσω των κληρονομικών συμβάσεων. Ο Ν. 5303/2026 είναι πλέον ολοκληρωμένος νόμος του κράτους και η έναρξη εφαρμογής των βασικών διατάξεών του στις 16 Σεπτεμβρίου προβλέπεται ρητά.
Για τον πολίτη, όμως, υπάρχει ένας βασικός κανόνας: καμία κληρονομιά με χρέη, ακίνητα μεγάλης αξίας, διαθήκη ή περίπλοκες οικογενειακές σχέσεις δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται μηχανικά.
Από σήμερα έχει σημασία όχι μόνο τι αφήνει πίσω του ο αποβιώσας, αλλά και πότε επήλθε ο θάνατος, ποιοι είναι οι κληρονόμοι, αν υπάρχει διαθήκη, αν υπάρχουν οφειλές και ποιες μεταβατικές διατάξεις εφαρμόζονται.
Ο νέος «χάρτης» των κληρονομιών μόλις τέθηκε σε ισχύ – και για χιλιάδες οικογένειες αλλάζει ουσιαστικά τον τρόπο με τον οποίο περνούν περιουσίες αλλά και χρέη από τη μία γενιά στην επόμενη.
