Τρεις Δήμοι επτά χρόνια μετά: Τι κέρδισε και τι έχασε πραγματικά η Κεφαλονιά από τη διάσπαση

Η συζήτηση για το αν η Κεφαλονιά έπρεπε να έχει έναν ή περισσότερους Δήμους δεν είναι καινούργια. Και επτά χρόνια μετά τη διάσπαση του ενιαίου Δήμου Κεφαλονιάς, το ερώτημα δεν μπορεί να απαντηθεί με ένα απλό «πέτυχε» ή «απέτυχε».

Γιατί η διάσπαση έλυσε πραγματικά προβλήματα εκπροσώπησης και εγγύτητας. Ταυτόχρονα όμως δημιούργησε μικρότερους διοικητικούς μηχανισμούς, εξαρτήσεις μεταξύ Δήμων και την ανάγκη να ξαναδημιουργηθούν διαδημοτικά σχήματα για υπηρεσίες που εκ των πραγμάτων δεν μπορούν να λειτουργήσουν μέσα σε τρία ξεχωριστά σύνορα.

Η εικόνα που προκύπτει από το θεσμικό πλαίσιο, τα τεχνικά προγράμματα, τις αποφάσεις και τη μεταβατική περίοδο είναι πολύ πιο ενδιαφέρουσα από τα πολιτικά συνθήματα.

Από τον «Καποδίστρια» στον έναν Δήμο ολόκληρου του νησιού

Πριν από τον «Καλλικράτη», η Κεφαλονιά είχε επτά Δήμους —Αργοστολίου, Ελειού-Πρόννων, Ερίσου, Λειβαθούς, Παλικής, Πυλαρέων και Σάμης— και την Κοινότητα Ομαλών.

Ο Ν.3852/2010 άλλαξε ριζικά αυτή τη δομή. Από την 1η Ιανουαρίου 2011 οι οκτώ προηγούμενες αυτοδιοικητικές ενότητες ενώθηκαν στον ενιαίο Δήμο Κεφαλονιάς, με έδρα το Αργοστόλι. Οι παλιοί Δήμοι και η Κοινότητα Ομαλών μετατράπηκαν σε οκτώ δημοτικές ενότητες.

Η λογική του «Καλλικράτη» ήταν σαφής: μεγαλύτερος Δήμος, περισσότερες οικονομίες κλίμακας, ενιαίες υπηρεσίες και ισχυρότερος φορέας απέναντι σε κράτος και χρηματοδοτικά προγράμματα.

Στην Κεφαλονιά όμως εμφανίστηκε γρήγορα το αντίθετο επιχείρημα.

Ένα μεγάλο νησί, με ορεινό ανάγλυφο, εκατοντάδες οικισμούς και πολύ διαφορετικές τοπικές ανάγκες, δεν λειτουργεί όπως ένας συμπαγής αστικός Δήμος.

Το 2011 ο ενιαίος Δήμος είχε 35.801 κατοίκους. Από αυτούς 13.237 βρίσκονταν στη Δημοτική Ενότητα Αργοστολίου, 7.098 στην Παλική, 5.745 στη Λειβαθώ και οι υπόλοιποι διασκορπισμένοι σε Ελειό-Πρόννους, Σάμη, Έρισο, Πύλαρο και Ομαλά.

Το βασικό παράπονο: «όλα γίνονται στο Αργοστόλι»

Κατά τη λειτουργία του ενιαίου Δήμου αναπτύχθηκε έντονα η πολιτική αντίληψη ότι η περιφέρεια του νησιού είχε απομακρυνθεί από το κέντρο αποφάσεων.

Το επιχείρημα αυτό ήταν ιδιαίτερα ισχυρό σε Παλική, Σάμη, Πύλαρο και Έρισο.

Αλλά εδώ χρειάζεται η πρώτη μεγάλη διόρθωση.

Δεν προκύπτει ότι ο ενιαίος Δήμος δεν έκανε έργα εκτός Αργοστολίου.

Χαρακτηριστικά στοιχεία τεχνικών προγραμμάτων δείχνουν έργα κατανεμημένα σε όλες τις δημοτικές ενότητες. Σε καταγραφή του 2017 εμφανίζονται προϋπολογισμοί έργων για Αργοστόλι 530.551 ευρώ, Έρισο 392.786 ευρώ, Παλική 158.805 ευρώ, Σάμη 140.859 ευρώ, Ελειό-Πρόννους 93.542 ευρώ, Λειβαθώ 75.854 ευρώ, Ομαλά 39.272 ευρώ και Πύλαρο 21.888 ευρώ, πέραν οριζόντιων έργων όλου του Δήμου.

Άρα το ιστορικό επιχείρημα ότι «δεν γινόταν τίποτα έξω από το Αργοστόλι» είναι υπερβολικό.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι το πρόβλημα ήταν φανταστικό.

Η απόσταση από τη δημοτική εξουσία, η ανάγκη να διεκδικεί μια περιοχή προτεραιότητα μέσα σε έναν τεράστιο Δήμο και η αίσθηση περιορισμένης πολιτικής αυτονομίας ήταν πραγματικές.

Οι σεισμοί του 2014 αλλάζουν εντελώς την εικόνα της Παλικής

Οποιαδήποτε σύγκριση των επενδύσεων της περιόδου 2011–2019 πρέπει να κάνει μία ακόμη πολύ σημαντική διόρθωση.

Τον Ιανουάριο και τον Φεβρουάριο του 2014 η Κεφαλονιά χτυπήθηκε από δύο ισχυρούς σεισμούς, με τη μεγαλύτερη καταστροφή να συγκεντρώνεται στην Παλική. Δημόσια κτίρια, σχολεία, εργατικές κατοικίες, οδικό δίκτυο και υποδομές υπέστησαν σοβαρές ζημιές.

Επομένως, τα μεγάλα ποσά που κατευθύνθηκαν την επόμενη περίοδο προς το Ληξούρι δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν ούτε ως απόδειξη «προνομιακής μεταχείρισης» ούτε ως κανονική επενδυτική κατανομή.

Ήταν σε σημαντικό βαθμό δαπάνες αποκατάστασης μιας καταστροφής.

Το γεγονός ότι ακόμη και πάνω από μία δεκαετία αργότερα χρειάστηκε νέα σύμβαση 9,6 εκατ. ευρώ για σεισμόπληκτες εργατικές κατοικίες δείχνει το μέγεθος της εκκρεμότητας που άφησε ο σεισμός.

Το 2018 η διάσπαση γίνεται πλέον κεντρικό πολιτικό αίτημα

Μέχρι το 2018 η συζήτηση είχε ωριμάσει πολιτικά.

Στο Περιφερειακό Συμβούλιο Ιονίων Νήσων κατατέθηκε ανοικτά πρόταση υπέρ της διάσπασης, με βασικό επιχείρημα ότι η εμπειρία δύο θητειών του ενιαίου Δήμου δεν είχε πείσει πως το μοντέλο «ένα νησί – ένας Δήμος» μπορούσε να ανταποκριθεί αποτελεσματικά στις τοπικές ανάγκες.

Η Περιφέρεια υποστήριξε επίσημα την επαναχάραξη των ορίων, ζητώντας παράλληλα οικονομική και τεχνική στήριξη των νέων Δήμων.

Και αυτή η δεύτερη φράση αποδείχθηκε προφητική.

Γιατί η πολιτική εγγύτητα μπορούσε να δημιουργηθεί με έναν νόμο.

Οι τεχνικές υπηρεσίες όμως όχι.

Ο Ν.4600/2019: τρεις Δήμοι από την 1η Σεπτεμβρίου

Με τον Ν.4600/2019 ο ενιαίος Δήμος καταργήθηκε.

Ο Δήμος Αργοστολίου πήρε τις Δημοτικές Ενότητες Αργοστολίου, Ελειού-Πρόννων, Λειβαθούς και Ομαλών.

Ο Δήμος Ληξουρίου τη Δημοτική Ενότητα Παλικής.

Ο Δήμος Σάμης τις Δημοτικές Ενότητες Σάμης, Πυλαρέων και Ερίσου.

Οι νέοι Δήμοι άρχισαν να λειτουργούν την 1η Σεπτεμβρίου 2019.

Όμως ο νομοθέτης γνώριζε ότι δεν μπορούσε απλώς να πατήσει ένα κουμπί και να δημιουργήσει τρεις πλήρεις διοικητικές μηχανές.

Γι’ αυτό χρειάστηκαν ειδικές ρυθμίσεις για προσωπικό, περιουσία, έργα, νομικά πρόσωπα, συμβάσεις και υποχρεώσεις. Το ΥΠΕΣ εξέδωσε ειδικές εγκυκλίους για την κατάταξη προσωπικού και τους μεταβατικούς Οργανισμούς Εσωτερικής Υπηρεσίας.

Η περιουσία του παλιού Δήμου αποτιμήθηκε από ορκωτό ελεγκτή και μοιράστηκε με ειδική επιτροπή· η σχετική απόφαση δημοσιεύθηκε στο ΦΕΚ 3454/Β/13.9.2019.

Η μεγαλύτερη απόδειξη ότι ένα νησί δεν «σπάει» πραγματικά

Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο ενδιαφέρον θεσμικό στοιχείο.

Ο ίδιος ο νόμος προέβλεψε ότι η ΔΕΥΑ, οι κοινωφελείς επιχειρήσεις και τα δημοτικά λιμενικά ταμεία των καταργούμενων Δήμων θα αποκτούσαν αυτοδικαίως διαδημοτικό χαρακτήρα.

Έτσι η ύδρευση δεν μπορούσε να κοπεί στα τρία.

Η σημερινή Διαδημοτική Επιχείρηση Ύδρευσης–Αποχέτευσης Δήμων Κεφαλονιάς διατηρεί ενιαία επιχειρησιακή λογική και προσωπικό που υπηρετεί συνολικά το σύστημα.

Το ίδιο βασικό πρόβλημα εμφανίζεται στα απορρίμματα, στον χωροταξικό σχεδιασμό, στην πολιτική προστασία και σε μεγάλα δίκτυα υποδομών.

Είναι χαρακτηριστικό ότι ακόμη και το νέο Τοπικό Πολεοδομικό Σχέδιο εκπονείται ως ενιαία μελέτη για και τους τρεις Δήμους, καλύπτοντας ολόκληρη την Κεφαλονιά.

Άρα η διάσπαση δημιούργησε τρεις πολιτικές διοικήσεις.

Δεν δημιούργησε τρία ανεξάρτητα νησιά.

Τι κέρδισε πραγματικά η Κεφαλονιά

Το μεγαλύτερο κέρδος είναι η πολιτική αυτονομία της Παλικής και της βόρειας και ανατολικής Κεφαλονιάς.

Το Ληξούρι έχει σήμερα δικό του δήμαρχο, Δημοτικό Συμβούλιο, προϋπολογισμό και τεχνικό πρόγραμμα που αφορούν αποκλειστικά την Παλική.

Το ίδιο η Σάμη για Σάμη, Πύλαρο και Έρισο.

Ένα πρόβλημα στο Φισκάρδο, στην Αγία Ευφημία ή στο Ληξούρι δεν χρειάζεται πλέον να ανταγωνιστεί πολιτικά δεκάδες ανάγκες από ολόκληρο το νησί για να μπει στην ημερήσια διάταξη.

Αυτό είναι πραγματικό κέρδος.

Και είναι κάτι που δεν αποτυπώνεται εύκολα σε ευρώ.

Τι έχασε όμως

Η άλλη πλευρά είναι εξίσου πραγματική.

Οι δύο μικρότεροι Δήμοι έχουν πολύ μικρότερο πληθυσμιακό και διοικητικό μέγεθος. Με βάση την Απογραφή 2021, ο Δήμος Αργοστολίου έχει 22.388 κατοίκους, το Ληξούρι 7.025 και η Σάμη 5.511.

Ένας Δήμος 5.500 κατοίκων δεν μπορεί εύκολα να διαθέτει το ίδιο εύρος μηχανικών, οικονομολόγων, νομικών και εξειδικευμένων διοικητικών στελεχών με έναν Δήμο 35.000 κατοίκων.

Και αυτό είναι το βασικό κόστος της διάσπασης:

κερδίσαμε πολιτικά κέντρα, αλλά χάσαμε μέρος των οικονομιών κλίμακας ενός μεγαλύτερου διοικητικού μηχανισμού.

Ακόμη και ο νόμος αναγκάστηκε να αφήσει ορισμένα παλιά συγχρηματοδοτούμενα έργα στον Δήμο Αργοστολίου ως διάδοχο δικαιούχο για να μην τιναχθούν στον αέρα οι διαδικασίες.

Επτά χρόνια μετά: ούτε θρίαμβος ούτε αποτυχία

Η απάντηση λοιπόν στα τρία βασικά ερωτήματα είναι σύνθετη.

Έγινε η διοίκηση πιο κοντά στον πολίτη; Πολιτικά και ως προς την τοπική εκπροσώπηση, ναι.

Κέρδισαν Ληξούρι και Σάμη αυτονομία; Αναμφισβήτητα. Έχουν δική τους πολιτική ατζέντα, δικούς τους προϋπολογισμούς και δυνατότητα να διεκδικούν απευθείας χρηματοδοτήσεις.

Έχασε κάτι η Κεφαλονιά; Επίσης ναι. Έχασε το πλεονέκτημα ενός ενιαίου μεγάλου τεχνικού και διοικητικού κέντρου και αναγκάστηκε να ξαναχτίσει συνεργασίες για υπηρεσίες που έτσι κι αλλιώς παραμένουν νησιωτικές.

Αυτό ίσως είναι τελικά και το πραγματικό μάθημα της επταετίας.

Η διάσπαση έλυσε το πρόβλημα της πολιτικής απόστασης, αλλά δεν μπορούσε να λύσει το πρόβλημα της γεωγραφικής και λειτουργικής ενότητας της Κεφαλονιάς.

Γι’ αυτό το καλύτερο μοντέλο δεν είναι ούτε «τρεις Δήμοι που λειτουργούν σαν ξένα κράτη» ούτε υποχρεωτικά η επιστροφή στον έναν Δήμο.

Είναι τρεις ισχυρές τοπικές διοικήσεις που, όπου το νησί απαιτεί ενιαία κλίμακα, σχεδιάζουν και λειτουργούν μαζί.

Και ίσως εκεί ακριβώς βρίσκεται το πραγματικό στοίχημα των επόμενων χρόνων.